20 Sentyabr Azərbaycan tarixinin ən mühüm günlərindən biridir. Bu tarix həm ölkəmizin dövlət suverenliyinin tam bərpa olunmasını, həm də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin azadlığı ilə Qarabağda yeni tarixi mərhələnin başlanmasını simvolizə edir. Prezident İlham Əliyevin 18 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə hər il sentyabrın 20-nin Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü kimi qeyd edilməsi müəyyənləşdirilib.
Bu günün arxasında üç onillikdən artıq davam edən həsrət, ağır mübarizə, şəhidlərimizin qanı və Azərbaycan xalqının sarsılmaz iradəsi dayanır. 2020-ci ilin Vətən müharibəsində qazanılan tarixi Zəfərdən sonra 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyi bərpa edildi. Rəsmi mənbələr də 19–20 sentyabr 2023-cü il hadisələrini ölkəmizin suverenliyinin tam bərpası ilə əlaqələndirir.
Bu baxımdan 20 Sentyabr yalnız təqvimdəki növbəti əlamətdar tarix deyil. Bu gün Azərbaycanın Qarabağda hərbi Zəfərdən siyasi, hüquqi və sosial quruculuq mərhələsinə keçidinin rəmzidir. Bayrağın Xankəndidə dalğalandığı tarixi an 2023-cü il oktyabrın 15-də Prezident, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Xankəndidə Azərbaycan Dövlət Bayrağını ucaltması xalqımızın yaddaşına əbədi həkk olunan hadisələrdən biridir. Həmin gün dövlət başçısının Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə bayrağımızı ucaltması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasının real mənzərəsini nümayiş etdirdi.
Bu hadisənin siyasi və mənəvi əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, uzun illər boyu yalnız arzu və inam kimi səslənən “Azərbaycan Bayrağı işğal altında olan bütün torpaqlarda dalğalanacaq” fikri artıq gerçəkliyə çevrilmişdi. Xankəndidə üçrəngli bayrağın dalğalanması Zəfərin yalnız hərbi nəticə olmadığını, Azərbaycan dövlətçiliyinin öz ərazilərində tam bərqərar olduğunu göstərdi. Xankəndi, Xocavənd, Xocalı və Ağdərənin tarixi siması isə artıq yeni quruculuq mərhələsində formalaşır.
Azadlıqdan sonra Xankəndidə aparılan işlər şəhərin gələcəyinin yalnız bərpa deyil, müasir inkişaf konsepsiyası əsasında qurulduğunu göstərir. Bunun ən mühüm nümunələrindən biri Qarabağ Universitetinin yaradılmasıdır.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il 28 noyabr tarixli Sərəncamı ilə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin yaradılması Qarabağın gələcəyinə qoyulan ən böyük investisiyalardan biridir. Universitet artıq regionun intellektual və elmi mərkəzlərindən birinə çevrilmək istiqamətində inkişaf edir.
Xankəndidə yolların, sosial obyektlərin, hotellərin, biznes və mədəniyyət infrastrukturlarının yaradılması da şəhərin qarşıdakı illərdə mühüm iqtisadi, mədəni və ictimai mərkəzə çevrilməsi üçün zəmin yaradır. Xankəndidə keçirilən beynəlxalq tədbirlər isə şəhərin Azərbaycanın ictimai-siyasi və diplomatik həyatına yenidən qayıtdığını nümayiş etdirir. Bu mənada Xankəndi artıq keçmişin deyil, yeni Qarabağın şəhəridir.
Xocalının Azərbaycanın həyatında xüsusi mənəvi yeri var. Bu şəhərin adı xalqımızın ən ağır faciələrindən biri ilə bağlı olsa da, bu gün Xocalı həm də qayıdışın və yenidənqurmanın ünvanına çevrilir. 2024-cü il mayın 28-dən Xocalıya keçmiş məcburi köçkünlərin qayıdışı başlayıb və proses davam edir. Eyni zamanda şəhərdə və rayonun kəndlərində yaşayış evləri, sosial obyektlər və infrastruktur yenidən qurulur.
Xocalı Soyqırımı Memorial Kompleksinin yaradılması da tarixi yaddaşın qorunması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezidentin 25 fevral 2025-ci il tarixli Sərəncamı ilə kompleksin yaradılması qərara alınıb.
Beləliklə, Xocalıda iki mühüm proses paralel gedir: keçmişin ağrılı həqiqətləri qorunur, eyni zamanda gələcək qurulur.
Xocavənddə Hadrut, Tuğ və digər yaşayış məntəqələrində, Ağdərədə isə Suqovuşan, Həsənriz, Talış, Kolatağ, Vəngli, Heyvalı və digər kəndlərdə aparılan bərpa işləri Böyük Qayıdışın coğrafiyasını genişləndirir. Ağdərə rayonunun yenidən yaradılması da bu prosesin mühüm inzibati mərhələlərindən biridir. Rayonun mərkəzinin Ağdərə şəhəri müəyyən edilib və bununla tarixi inzibati-coğrafi struktur yenidən formalaşdırılıb.
Bu ərazilərdə məktəblərin, yolların, elektrik və su infrastrukturunun, yaşayış komplekslərinin yaradılması sadəcə tikinti prosesi deyil. Burada əsas məqsəd insanların öz doğma torpaqlarına qayıtması və həmin ərazilərdə dayanıqlı həyatın təmin edilməsidir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərədə həyata keçirilən layihələr göstərir ki, Azərbaycan üçün Zəfər yalnız torpaqların azad edilməsi ilə tamamlanmayıb. Qarşıda daha böyük və tarixi bir missiya – Qarabağın yenidən qurulması, məskunlaşdırılması və burada təhlükəsiz, firavan həyatın təmin edilməsi dayanır. Bu məqsədlə Xankəndi, Ağdərə və Xocalıda bərpa, tikinti və idarəetmə işlərini həyata keçirən xüsusi struktur da yaradılıb. Onun fəaliyyət istiqamətlərinə əhalinin qayıdışı ilə bağlı mənzil fondunun qorunması, yeni yaşayış binalarının və fərdi evlərin tikintisinin təşkili, abadlıq və mənzil-kommunal xidmətlər daxildir. Deməli, 20 Sentyabrın mahiyyəti yalnız keçmişə qayıtmaq deyil. Bu tarix həm də gələcəyə baxmaqdır.
Bu gün Xankəndidə tələbələr təhsil alır, Xocalıda ailələr öz doğma evlərinə qayıdır, Xocavənddə yeni yaşayış məhəllələri salınır, Ağdərədə kəndlər yenidən canlanır. Bir zamanlar məcburi köçkünlük, dağıntı və həsrətlə assosiasiya olunan məkanlarda indi məktəblər, müəssisələr, yollar, parklar, yaşayış evləri və yeni həyat qurulur.
20 Sentyabr – Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü Azərbaycan xalqının tarixi ədalətin bərpasına olan inamının, dövlət suverenliyinin və Böyük Qayıdışın rəmzidir. Bu gün Zəfərin sevincini yaşamaqla yanaşı, azad Qarabağın gələcəyini qurmaq əzmini də ifadə edir.
Jalə Əliyeva, Millət vəkili