Məktəblər açıldı. Şəhərin ritmi dəyişdi. Səhərlər küçələr daha tez canlanır, dayanacaqlar daha tez dolur, avtobusların qarşısında isə insan sıraları uzanır. Amma bütün bunlarla birlikdə başqa bir mənzərə də artıq gündəlik həyatımızın bir hissəsinə çevrilib: əsəb, mübahisə, sıxlıq və xaos.
Səhər tezdən dayanacağa çatan insanın ilk arzusu çox sadədir: vaxtında avtobusa minmək və mənzil başına çatmaq. Lakin bəzən avtobus gələnədək uzun müddət gözləməli olur. Avtobus nəhayət dayanacağa çatanda isə başqa bir problem başlayır – hamı eyni anda minmək istəyir.
Bir neçə saniyə ərzində sakit gözləyən insanlar arasında gərginlik yaranır. Kimsə qabağa keçməyə çalışır, kimsə “növbə gözlə” deyir, digəri isə avtobusun qapısında sıxlıqdan içəri daxil ola bilmir. Bir avtobus gecikir, digəri həddindən artıq dolu gəlir. Nəticədə sərnişinlərin səbr kasası dolur.
Bəzən bir-birini heç tanımayan insanlar avtobus dayanacağında, bəzən isə avtobusun içində mübahisə etməyə başlayır.
Əslində bu mənzərənin arxasında yalnız insanların əsəbiliyi dayanmır.
İnsan səhər evindən çıxanda artıq vaxt hesablayır. Dərsə gecikməməlidir, işə çatmalıdır, imtahanı, görüşü, vacib işi var. Avtobus gecikəndə həmin planların hamısı riskə düşür. Üstəlik, dayanacaqda gözləyənlərin sayı çoxaldıqca, bir avtobusun gecikməsi sadəcə bir neçə dəqiqəlik problem olaraq qalmır – arxasınca gələn bütün marşrutda sıxlıq yaradır.
Avtobus gəldikdə isə sərnişini başqa mənzərə gözləyir.
İçəridə boş yer yoxdur. İnsanlar bir-birinə mümkün qədər yaxın dayanmağa məcburdur. Kiminsə çantası digərinə toxunur, kimsə hərəkət edə bilmir, yaşlı insan ayaq üstə qalır, məktəbli çantası ilə sıxlıqda sıxışır. Pəncərədən baxanda isə şəhərin tıxacında hərəkət edən avtobusun içindəki insanların üzündə eyni ifadəni görmək olur: “Görəsən, nə vaxt çatacağıq?”
Bütün bunlar hələ havalar dəyişməmiş baş verir.
Bəs qarşıda bizi payızın küləkli və yağışlı günləri gözləyir. Yağış yağanda dayanacaqda gözləmək onsuz da çətinləşir. Üstüörtülü olmayan və ya kifayət qədər qorunmayan dayanacaqlarda insanlar islanmamaq üçün bir-birinə daha da yaxın dayanmalı olur. Avtobus gecikdikcə narazılıq artır. Küçələrdə hərəkət çətinləşdikcə avtobusların gecikmə ehtimalı da yüksəlir.
Və burada istər-istəməz bir sual yaranır:
Bu işlər belə davam edərsə, qarşıdakı aylarda bizi nə gözləyir?
Çünki məsələ təkcə avtobusun gecikməsi deyil. Məsələ şəhərdə hər gün minlərlə insanın eyni problemi yaşamasıdır.
İnsanların əsəbləşməsini yalnız “sərnişin mədəniyyəti yoxdur” deyərək izah etmək də kifayət etmir. Əlbəttə, növbə gözləmək, başqalarına hörmət etmək, yaşlılara və uşaqlara yer vermək hər bir insanın məsuliyyətidir. Amma bununla yanaşı, nəqliyyat sisteminin də sərnişin axınının öhdəsindən gəlməsi vacibdir.
Məktəblərin açılması ilə sərnişin sayı artırsa, pik saatlarda nəqliyyatın buna uyğun təşkili daha da əhəmiyyətli olur.
Çünki bir şəhərin nəqliyyat sistemi yalnız avtobusların sayından ibarət deyil. Burada marşrutların düzgün planlaşdırılması, intervalların qorunması, dayanacaqların vəziyyəti, pik saatlarda sərnişin axınının bölüşdürülməsi və avtobusların real tələbatı qarşılaması kimi çoxsaylı amillər var.
Əks halda problem hər səhər təkrarlanır.
Eyni dayanacaq. Eyni gözləmə. Eyni sıxlıq. Eyni əsəb.
Və ən təhlükəlisi odur ki, insan zamanla buna alışır.
“Onsuz da belədir” deyirik.
“Onsuz da avtobus dolu gələcək.”
“Onsuz da gecikəcək.”
“Onsuz da səhər belə olur.”
Amma bir şəhərin gündəlik həyatında bu qədər insanın hər səhər “onsuz da” deməsi normal hal kimi qəbul edilməməlidir.
Nəqliyyat insanın gününün ilk hissəsidir. Səhərini necə başladığın çox vaxt bütün gününün əhvalına təsir edir. İnsan günə dayanacaqda əsəblə, avtobusda sıxlıq içində və gecikmək qorxusu ilə başlayırsa, bu artıq yalnız nəqliyyat problemi deyil, şəhər həyatının keyfiyyəti məsələsidir.
Ona görə də indi veriləsi əsas sual “insanlar niyə dava edir?” deyil. Əsas sual budur: İnsanları hər səhər bu gərginliyə gətirib çıxaran səbəbləri necə azaltmaq olar?
Qarşıda yağışlı, küləkli, soyuq günlər var. Məktəblər, universitetlər və iş yerləri fəaliyyətini davam etdirəcək. Sərnişin sayı azalmaq əvəzinə, müəyyən saatlarda daha da arta bilər.
Bu səbəbdən qarşıdakı aylara yalnız hava proqnozu ilə deyil, şəhərin nəqliyyat sisteminin hazırlığı ilə də baxmaq lazımdır. Çünki yağış başlayanda problem sadəcə islanmaq olmayacaq. Əgər bu gün dayanacaqda insanlar avtobusa minmək üçün bir-biri ilə mübahisə edirsə, sabah yağışın altında, soyuqda və daha böyük sıxlıqda həmin mənzərə necə olacaq?
Cavab isə yalnız sərnişinin səbrindən asılı olmamalıdır.
Şəhər nəqliyyatı insanları əsəbiləşdirən deyil, onları təhlükəsiz, rahat və vaxtında mənzil başına çatdıran sistem olmalıdır.
Və bəlkə də indi, havalar hələ tam soyumamış, bu sualın cavabını düşünməyin ən doğru vaxtıdır.