Telefonun ekranında bir gün xəbərdarlıq peyda olur: “Yaddaş dolmaq üzrədir.” Bir neçə saniyə sonra başlayırıq təmizliyə. Lazımsız şəkillər silinir, köhnə videolar seçilir, istifadə olunmayan proqramlar telefondan çıxarılır. Bəzən bir neçə il əvvəl çəkilmiş bir şəkil belə tərəddüdsüz silinir.
Amma qəribədir ki, eyni vaxtda insanın öz yaddaşında nələrin baş verdiyini heç kim yoxlamır.
Telefonun yaddaşı dolduqca narahat oluruq. İnsan yaddaşı zəiflədikcə isə bunu çox vaxt adi həyatın bir hissəsi hesab edirik.
Əvvəllər insanların telefon nömrələrini əzbər bilməsi adi hal idi. İndi isə ən yaxın adamımızın nömrəsini belə telefon yanımızda olmayanda xatırlamaq çətinləşir. Ünvanı yadda saxlamağa ehtiyac yoxdur, xəritə göstərir. Tarixi xatırlamağa ehtiyac yoxdur, təqvim xəbərdarlıq edir. Hesablamağa ehtiyac yoxdur, kalkulyator var. Sözün mənasını düşünməyə ehtiyac yoxdur, axtarış sistemi bir neçə saniyəyə cavab verir.
Yaddaşımız yavaş-yavaş məlumat saxlamaqdan çıxıb, məlumatın harada saxlandığını bilmək funksiyasını yerinə yetirməyə başlayır.
“Mən bunu haradasa görmüşdüm...” dövrü
Bugünkü insanın qəribə bir yaddaş forması yaranıb. Məlumatı xatırlamırıq, sadəcə onu haradan tapa biləcəyimizi xatırlayırıq.
Bir mahnının adını bilmirik, amma melodiyasını axtarışa necə yazacağımızı bilirik. Bir insanın doğum gününü xatırlamırıq, çünki sosial şəbəkə onsuz da xatırladacaq. Dünən oxuduğumuz xəbərin məzmunu yadımızda qalmır, amma onun hansı səhifədə olduğunu təxmin edə bilirik.
Sanki beynimiz böyük bir kitabxanaya çevrilib, amma kitabların özünü yox, yalnız kataloqu saxlayır.
Bu rahatdır. Həm də təhlükəlidir.
Çünki yaddaş istifadə edilmədikcə onunla qurduğumuz münasibət də dəyişir. İnsan üçün xatırlamaq sadəcə məlumatı qorumaq deyil. Xatirələr insanın keçmişi ilə bu günü arasında görünməz körpüdür.
Şəkillər çoxaldıqca xatirələr niyə azalır?
Telefonumuzda minlərlə fotoşəkil ola bilər.
Bir səfərdən yüzlərlə kadr, ad günündən onlarla video, adi bir günün belə saysız-hesabsız görüntüsü...
Amma çox şəkil çəkmək həmişə çox xatırlamaq demək deyil.
Əksinə, bəzən yaşadığımız anı yadda saxlamaq əvəzinə onu kameraya həvalə edirik. Mənzərəyə baxmaq əvəzinə onun şəklini çəkirik. Konserti izləmək əvəzinə ekranın arxasından baxırıq. Dostlarımızla söhbət etmək əvəzinə həmin anı paylaşmağa çalışırıq.
Sonra illər keçir və telefon həmin günü bizə göstərir.
Şəkilə baxırıq.
Amma şəkil var, hiss yoxdur.
Çünki yaddaş yalnız görüntüdən ibarət deyil. Orada səs, qoxu, hava, həyəcan, insanın üz ifadəsi, həmin an deyilən bir cümlə və heç bir kameranın çəkə bilmədiyi xırda detallar da yaşayır.
Bəzən bir köhnə şəkil bizə bütün günü xatırlatmır. Sadəcə həmin günün haradasa mövcud olduğunu sübut edir.
Axtarış sistemləri yaddaşımızın yerinə keçəndə
Texnologiyanın verdiyi imkanları inkar etmək mümkün deyil. Əksinə, bu imkanlar insan həyatını asanlaşdırır. Problem texnologiyanın olması deyil, onun hər şeyi bizim əvəzimizə etməyə başlamasıdır.
İnsan beyni artıq “bunu necə yadda saxlayım?” sualından çox “bunu lazım olanda haradan tapım?” məntiqi ilə işləyir.
Bu dəyişiklik gündəlik həyatda çox hiss olunmur. Amma müəyyən məqamda özünü göstərir.
Bir vaxtlar uzun bir telefon nömrəsini yadda saxlaya bilən insan indi dörd rəqəmli kodu belə unuda bilir.
Bir vaxtlar xəritəsiz şəhərdə yol tapa bilən insan GPS işləməyəndə istiqamət hissini itirir.
Bir vaxtlar vacib tarixləri yadda saxlayan insan telefonundakı bildiriş gəlməyəndə həmin günü unudur.
Texnologiya bizə unutmaq üçün rahat şərait yaradıb.
Telefonun yaddaşını təmizləyirik, bəs beynimizi?
Telefon yaddaşını təmizləməyin öz qaydası var: böyük faylları tapırsan, lazımsızları silirsən, təkrar şəkilləri müəyyənləşdirirsən.
İnsanın yaddaşında isə belə bir “təmizləmə” düyməsi yoxdur.
Bəlkə də yaxşı ki, yoxdur.
Çünki insanın yaddaşında lazımsız görünən bir detal illər sonra ən qiymətli xatirəyə çevrilə bilər.
Uşaqlıqda eşitdiyimiz bir cümlə, nənənin hazırladığı yeməyin qoxusu, məktəbdə keçirilən adi bir gün, heç kim üçün əhəmiyyətli olmayan bir küçə, köhnə evin qapısının səsi...
Bunların heç birinin “fayl ölçüsü” yoxdur.
Amma insanın həyatında çəkisi var.
Ən böyük yaddaş itkisi məlumatı unutmaq deyil
İnsan hər şeyi xatırlaya bilməz. Unutmaq da beynin təbii xüsusiyyətidir.
Məsələ başqa yerdədir.
Əgər həyatımızdakı bütün xatırlama işini cihazlara ötürürüksə, zamanla özümüzün xatırlamaq vərdişimiz də zəifləyə bilər.
Daha ciddi məsələ isə odur ki, texnologiya yalnız telefon nömrələrini və tarixləri deyil, yaşadığımız anları da bizim əvəzimizə qeyd edir.
Hər şeyi çəkirik.
Hər şeyi saxlayırıq.
Hər şeyi arxivləşdiririk.
Amma bəzən heç nəyi yaşamırıq.
Telefonun yaddaşı dolur, biz isə “nəyi silim?” deyə düşünürük.
Bəlkə də arada başqa bir sualı vermək lazımdır: “Nəyi öz yaddaşımda saxlamışam?”
Çünki telefon xarab ola bilər, şəkillər silinə bilər, bulud hesabına giriş itə bilər.
Amma insanın öz yaddaşında qalan bir xatirə heç bir yaddaş kartının ölçüsünə sığmır.
Və bəlkə də texnologiyanın ən böyük paradokslarından biri budur: biz yaddaşı qorumaq üçün getdikcə daha çox cihaz yaradırıq, amma xatırlamağın özünü getdikcə daha az məşq etdiririk.