Yeni tədris ili başlayarkən məktəblərdə dəyişən təkcə dərsliklər, sinif otaqları və tədris proqramları deyil. Şagirdlərin öyrənmə üsulu da sürətlə dəyişir. Bir neçə il əvvəl ev tapşırığını hazırlamaq üçün kitab, dəftər və internet axtarış sistemləri əsas vasitələr idisə, bu gün onların sırasına daha güclü bir alət əlavə olunub: süni intellekt.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Şagird bir neçə saniyə ərzində süni intellektdən inşa yaza, riyaziyyat məsələsini həll edə, xarici dildə mətn hazırlaya və hətta təqdimat yarada bilər. Bu imkan ilk baxışdan təhsili asanlaşdıran böyük üstünlük kimi görünür. Ancaq məsələnin başqa tərəfi də var: uşaq bütün cavabları hazır şəkildə əldə etdikcə özü nə qədər düşünəcək?
Məhz bu sual hazırda dünyanın bir çox ölkəsində təhsil mütəxəssislərini düşündürür.
Əvvəllər şagird bilmədiyi mövzunu öyrənmək üçün kitab axtarır, müxtəlif mənbələri oxuyur, müəllimdən soruşur və səhv etdikcə yenidən cəhd edirdi. İndi isə süni intellekt həmin prosesin böyük hissəsini onun əvəzinə həyata keçirə bilir. Bu isə təhsildə çox vacib bir fərqi ortaya çıxarır: məlumatı əldə etmək başqa şeydir, onu öyrənmək isə tamam başqa.
Şagird süni intellektdən hazır cavab götürə bilər, amma həmin cavabın necə əldə edildiyini anlamaya bilər. Daha təhlükəlisi isə cavabın yanlış olduğunu müəyyən etmək üçün kifayət qədər biliyə sahib olmaya bilər.
Çünki süni intellekt nə qədər inkişaf etmiş olsa da, onun verdiyi hər cavab avtomatik olaraq doğru deyil. Bu səbəbdən gələcəyin şagirdi üçün yalnız məlumatlı olmaq kifayət etməyəcək. O, məlumatı yoxlamağı, müxtəlif mənbələri müqayisə etməyi və qarşısına çıxan informasiyanın doğru olub-olmadığını müəyyənləşdirməyi də bacarmalı olacaq.
Dünyada yanaşma dəyişir
Süni intellektin təhsildə istifadəsi ilə bağlı dünyada artıq əsas müzakirə “şagird AI-dan istifadə etsin, yoxsa etməsin?” sualından uzaqlaşır.
Çünki texnologiyanı tamamilə məktəbdən kənarda saxlamaq getdikcə çətinləşir. Əsas məsələ onun necə və hansı məqsədlə istifadə olunmasıdır.
UNESCO generativ süni intellektin təhsilə təsiri ilə bağlı ayrıca rəhbərlik hazırlayıb. Təşkilat süni intellektin təhsildə insan mərkəzli yanaşma ilə tətbiq edilməsinin, müəllim və şagirdlərin bu texnologiyadan təhlükəsiz və səmərəli istifadə bacarıqlarının artırılmasının vacibliyini vurğulayır.
Bu yanaşma əslində bir şeyi göstərir: dünya artıq süni intellekti məktəbdən tamamilə uzaqlaşdırmaq əvəzinə, onun yaratdığı yeni reallığa uyğunlaşmağa çalışır.
Bəzi ölkələrdə isə yanaşma daha sərtdir. Məktəblərdə smartfon istifadəsinə məhdudiyyətlər tətbiq edilir, süni intellektdən hazırlanan işlərin təqdim olunması ilə bağlı qaydalar müəyyənləşdirilir. Digər tərəfdən, bəzi təhsil sistemləri AI-nı şagirdin öyrənməsinə kömək edən əlavə vasitə kimi qəbul edir.
Yəni dünyada vahid model yoxdur. Lakin ortaq fikir getdikcə formalaşır: uşağı süni intellektdən uzaqlaşdırmaq əvəzinə, ona süni intellektlə işləməyi öyrətmək lazımdır.
Bəs müəllimin rolu azalacaq?
Süni intellektin məktəbə daxil olması ilə ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də müəllimin gələcəyidir.
Əgər şagird istənilən mövzunu süni intellektə yazaraq izah etdirə bilirsə, müəllimin rolu nə olacaq?
Əslində texnologiyanın inkişafı müəllimi lazımsız etməkdən çox, onun rolunu dəyişə bilər.
Müəllim artıq yalnız məlumat ötürən şəxs olmaq məcburiyyətində deyil. Onun əsas vəzifəsi şagirdin düşünmə prosesini istiqamətləndirmək, suallar vermək, yanlış nəticələri göstərmək və uşağın müstəqil düşünmə bacarığını inkişaf etdirmək ola bilər.
Məsələn, şagirdə “Bu mövzuda inşa yaz” tapşırığı vermək əvəzinə müəllim ondan süni intellektin hazırladığı mətndəki səhvləri tapmağı, həmin məlumatı başqa mənbələrlə müqayisə etməyi və öz mövqeyini əsaslandırmağı istəyə bilər.
Belə olduqda süni intellekt şagird üçün “hazır cavab maşını” deyil, düşünmə prosesinin bir hissəsinə çevrilir.
Əsas problem: uşaqların hamısı eyni imkanlara sahib deyil
Süni intellekt təhsildə bərabərliyi artırmaq imkanına da malikdir. Əlavə izaha ehtiyacı olan şagird mövzunu istədiyi qədər yenidən izah etdirə, daha sadə nümunə tələb edə və öz tempində öyrənə bilər.
Amma burada başqa bir problem yaranır.
Bütün uşaqların texnologiyaya çıxışı eyni deyil. Bir şagirdin şəxsi kompüteri, sürətli interneti və müxtəlif rəqəmsal platformalara çıxışı olduğu halda, başqa bir uşağın belə imkanları olmaya bilər.
Beləliklə, gələcəkdə təhsildəki fərqlərə daha bir amil əlavə oluna bilər: süni intellektdən istifadə imkanları arasındakı fərq.
Bu isə xüsusilə məktəblər üçün ciddi məsələdir. Çünki texnologiya təhsildə bərabərliyi artırmaq əvəzinə, əksinə, imkan fərqini daha da böyüdə bilər.
Valideyn üçün ən çətin sual
Süni intellektin məktəblərə daxil olması valideynlərin üzərinə də yeni məsuliyyət qoyur.
Məsələn, uşaq ev tapşırığını edib. Valideyn də düşünür ki, dərsini hazırlayıb. Halbuki uşaq sadəcə tapşırığı süni intellektə yazdırıb və hazır cavabı köçürüb.
Bu halda qiymət uşağın biliyini deyil, texnologiyadan istifadə bacarığını göstərir.
Ona görə də valideyn üçün əsas sual “uşağım AI-dan istifadə edir, ya yox?” olmamalıdır. Daha vacib sual “uşağım AI-dan necə istifadə edir?” olmalıdır.
Əgər uşaq süni intellektdən mövzunu daha yaxşı anlamaq, əlavə nümunələr əldə etmək və səhvlərini yoxlamaq üçün istifadə edirsə, bu, öyrənməyə kömək edə bilər.
Amma məqsəd yalnız hazır cavabı əldə edib tapşırığı təhvil verməkdirsə, burada artıq təhsil prosesi zəifləyir.
İmtahanlar da dəyişməli olacaq
Süni intellektin məktəblərdə yaratdığı ən ciddi problemlərdən biri qiymətləndirmə sistemidir.
Əgər şagird evdə istənilən yazılı tapşırığı AI vasitəsilə hazırlaya bilirsə, həmin iş onun real biliyini necə ölçə bilər?
Bu səbəbdən gələcəkdə qiymətləndirmənin də dəyişməsi ehtimalı artır. Şagirdin hazır mətn təqdim etməsindən çox, həmin mövzu barədə danışması, suallara cavab verməsi, fikrini əsaslandırması və prosesin özünü izah etməsi daha əhəmiyyətli ola bilər.
Başqa sözlə, süni intellekt dövründə məktəblər uşağın “nə cavab yazdığını” yox, “niyə həmin cavabı verdiyini” daha çox qiymətləndirməyə məcbur qala bilər.
Azərbaycanı nə gözləyir?
Azərbaycanda da bu prosesdən kənarda qalmaq mümkün deyil. Smartfon, internet, rəqəmsal platformalar və süni intellekt artıq uşaqların gündəlik həyatının bir hissəsinə çevrilir.
Ona görə də məsələni yalnız qadağalarla həll etmək çətin görünür.
Əsas suallar daha genişdir: Məktəblərdə süni intellekt savadlılığı ayrıca istiqamət kimi tədris olunmalıdırmı? Müəllimlər AI alətlərindən istifadə üzrə hazırlanmalıdırmı? Ev tapşırıqları yeni texnologiyaların yaratdığı reallığa uyğunlaşdırılmalıdırmı? İmtahan sistemi necə dəyişməlidir? Şagirdə AI-nın verdiyi məlumatı yoxlamaq və tənqidi qiymətləndirmək necə öyrədilməlidir?
Bütün bunlar yaxın gələcəyin deyil, artıq bu günün suallarıdır.
Çünki uşaqların süni intellektlə qarşılaşacağı gün gələcəkdə deyil. O gün artıq gəlib.
İndi seçim məktəbin qarşısındadır: uşağı bu texnologiyadan qorumaq üçün onu qadağan etmək, yoxsa uşağa texnologiyanın qarşısında öz düşüncəsini qorumağı öyrətmək?
Bəlkə də gələcəyin ən savadlı şagirdi bütün cavabları bilən yox, süni intellektin verdiyi cavabın nə vaxt doğru, nə vaxt yanlış olduğunu ayırd edə bilən şagird olacaq.
Ayşən Vəli