Bəzən insan öz-özünə sual verir: Niyə sakit, düşünməyə vadar edən bir elmi verilişə baxmaq əvəzinə, insanların bir-birinə qışqırdığı, mübahisə etdiyi, şəxsi həyatların ortaya töküldüyü, qalmaqalın baş verdiyi proqramlara daha çox maraq göstəririk?
Niyə bir alim illərlə apardığı araşdırmanı danışanda diqqətimiz bir neçə dəqiqədən sonra dağılır, amma iki insanın efirdə bir-birinə söz atması bizi saatlarla ekran qarşısında saxlaya bilir?
Cavab bəlkə də insanın öz təbiətində gizlənir. Xaos diqqəti özünə çəkir. Çünki xaos gözlənilməzdir. İnsan beyni təhlükəyə, konfliktə, mübahisəyə və qeyri-müəyyənliyə daha sürətli reaksiya verir. Sakitlikdə düşünmək lazımdır, xaosda isə sadəcə izləmək kifayətdir.
Elmi veriliş bizdən səbir istəyir. Bir fikri anlamaq, səbəb-nəticə əlaqəsi qurmaq, yeni məlumatı yadda saxlamaq lazımdır. Xaos isə bizdən heç nə tələb etmir. Sadəcə baxırsan, əsəbiləşirsən, təəccüblənirsən, kiminsə tərəfini tutursan və növbəti qalmaqalı gözləyirsən.
Bəlkə də buna görə ekranlarımızda qalmaqalın səsi elmin səsindən daha gur çıxır.
Bir insanın şəxsi həyatının müzakirəsi, ailə münaqişəsi, xəyanət, dava, ittiham və qarşılıqlı təhqirlər bəzən milyonlarla baxış toplayır. Halbuki həmin saatlarda başqa bir kanalda alim kainatın sirrlərindən, iqlim dəyişikliklərindən, süni intellektdən və ya insan sağlamlığının gələcəyindən danışa bilər.
Amma onu neçə nəfər izləyir? Burada yalnız tamaşaçını günahlandırmaq da doğru deyil.
Çünki media cəmiyyətin yalnız güzgüsü deyil, həm də onun zövqünü formalaşdıran qüvvədir. Hansı məzmunu davamlı şəkildə önə çıxarırıqsa, zamanla ona olan tələbi də artırırıq.
İnsanlara hər gün “baxmağa dəyər” adı altında daha çox qalmaqal təqdim etsək, bir müddət sonra onlar sakit və dərin məzmunu darıxdırıcı hesab edə bilərlər.
Ən təhlükəlisi isə budur: biz xaosa baxa-baxa xaosu normallaşdırmağa başlayırıq.
Qışqırıq adi görünür. Təhqir əyləncə kimi qəbul edilir. Başqasının şəxsi həyatına müdaxilə “maraq” adlandırılır. İnsanların ən ağrılı anları reytinq vasitəsinə çevrilir.
Və biz bəzən fərqinə varmadan başqasının faciəsini öz əyləncəmizə çeviririk.
Halbuki elm də maraqlıdır. Sadəcə onun marağı qışqırmır.
Bir peykin kosmosa göndərilməsi, yeni bir dərmanın kəşfi, süni intellektin həyatımızı necə dəyişəcəyi, okeanların niyə istiləşdiyi, insan beyninin necə işlədiyi, kainatın haradan gəldiyi - bunların hər biri əslində möhtəşəm hekayələrdir.
Sadəcə biz həmin hekayələri düzgün danışmağı bacarmalıyıq.
Elm insanlara yalnız faktlarla deyil, hekayələrlə təqdim edilməlidir. Alimin qarşısına mikrofon qoyub uzun terminlər səsləndirmək kifayət deyil. Tamaşaçıya göstərmək lazımdır ki, həmin kəşfin onun həyatına nə dəxli var.
Çünki insan öz həyatına toxunan şeyi dinləyir.
Bəlkə də problem insanların elmə maraqsız olmasında deyil. Problem ondadır ki, biz elmi maraqlı təqdim edə bilməmişik.
Xaosun dramaturgiyası var: konflikt, qəhrəman, qarşıdurma, gözlənilməz dönüş.
Elmin də dramaturgiyası var: sual, axtarış, uğursuzluq, kəşf və nəticə.
Sadəcə birincini illərdir çox yaxşı satırıq, ikincini isə hələ də çox vaxt dərs kimi təqdim edirik.
İnsanların xaosa marağı onların cahil olması demək deyil. Bu, insan psixologiyasının bir tərəfidir. Lakin cəmiyyət olaraq seçimlərimizin nəticəsini də düşünməliyik.
Çünki nəyə baxırıqsa, bir müddət sonra ona çevrilməyə başlayırıq.
Əgər hər gün qışqırığı dinləyiriksə, sakit danışan insan bizə maraqsız görünə bilər. Əgər hər gün qalmaqal izləyiriksə, normal münasibətlər darıxdırıcı görünə bilər. Əgər hər gün başqasının həyatını müzakirə ediriksə, öz həyatımız haqqında düşünməyə vaxtımız qalmaya bilər.
Bəlkə də bu gün bizə ən çox lazım olan şey yeni bir qalmaqal yox, yeni bir sualdır.
“Kim kiminlə dalaşdı?” sualından daha vacib suallar var.
“Biz hara gedirik?”
“Uşaqlarımız hansı dünyada yaşayacaq?”
“Süni intellekt həyatımızı necə dəyişəcək?”
“İqlim dəyişiklikləri bizi necə təsirləndirəcək?”
“Elm insanlığın hansı problemini həll edə bilər?”
Bu sualların cavabı bəlkə də milyonlarla baxış toplamaz. Amma gələcəyimizi dəyişə bilər.
Çünki reytinq bu günün rəqəmidir, elm isə sabahın taleyidir.
Və bəlkə də artıq ekran qarşısında nə qədər vaxt keçirdiyimizdən çox, həmin vaxt ərzində beynimizə nə qoyduğumuzu düşünməyin zamanıdır. Xaos bizi əyləndirə bilər. Amma bizi irəli aparan xaos deyil, düşüncədir.