Bir gün telefonunuza zəng gəlir. Ekranda ən yaxın insanlardan birinin adı və nömrəsi görünür. Zəngə cavab verirsiniz və qarşı tərəfdən həmin şəxsin səsini eşidirsiniz. Səs tanışdır, danışıq tərzi eynidir, hətta həyəcanı belə real təsir bağışlayır. Sizdən isə təcili pul göndərməyiniz xahiş olunur. İlk ağla gələn fikir “yaxınımın başına iş gəlib” olur və insan çox düşünmədən hərəkət edə bilər.
Amma bir detal var: qarşı tərəfdə həqiqətən həmin insan olmaya bilər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Süni intellektin sürətli inkişafı həyatın bir çox sahəsində yeni imkanlar yaratdığı kimi, dələduzluq üsullarını da dəyişdirir. Bir vaxtlar saxta fotoşəkillər və montaj edilmiş videolar insanları təəccübləndirirdisə, indi süni intellekt vasitəsilə insanın səsini təqlid etmək, onun danışıq üslubuna bənzər nitq yaratmaq və hətta görüntüsünü canlandırmaq mümkündür. Beləliklə, insanın illər ərzində formalaşdırdığı ən mühüm “tanınma vasitələrindən” biri – səsi də artıq tam etibarlı sübut hesab olunmur.
Məsələnin təhlükəli tərəfi isə texnologiyanın yalnız məşhurların və böyük şirkətlərin deyil, adi insanların da həyatına daxil olmasıdır. Sosial şəbəkələrdə paylaşdığımız videolar, səsli mesajlar, canlı yayımlar və müxtəlif platformalarda yayımlanan görüntülər insan haqqında kifayət qədər audio material yaradır. Bu materialların texnoloji vasitələrlə emal edilməsi isə həmin şəxsin səsinə bənzər süni nitqin hazırlanmasına imkan verə bilər.
Belə fırıldaqlarda əsas hədəf çox vaxt texnologiyanın özü deyil, insanın emosiyalarıdır. Dələduz üçün qarşı tərəfin səsinin yüz faiz mükəmməl olması belə vacib deyil. Əsas məqsəd insanı qorxutmaq, təəccübləndirmək və ona düşünmək üçün vaxt verməməkdir. “Təcili pul lazımdır”, “mən problemə düşmüşəm”, “indi göndər, sonra izah edəcəyəm” kimi cümlələr insanı emosional qərar verməyə sövq edə bilər.
Çünki insan yaxın adamının səsini eşidəndə onun kimliyini ayrıca yoxlamağa ehtiyac duymur. Ana övladının səsini tanıyır, həyat yoldaşı həyat yoldaşının danışıq tərzini bilir, dost dostunun səsinə güvənir. Məhz bu təbii etimad yeni dələduzluq üsullarının əsas silahına çevrilə bilər.
Süni intellektlə yaradılan saxta görüntülər də vəziyyəti daha mürəkkəb edir. Artıq internetdə tanınmış şəxslərin guya müəyyən məhsulu, xidməti və ya investisiya imkanını tövsiyə etdiyi videolara rast gəlmək mümkündür. Halbuki həmin şəxs belə bir açıqlama verməyib. Görüntü və səs texnologiya vasitəsilə dəyişdirilib.
Bu zaman insanın qarşısında çox ciddi problem yaranır: gördüyünə də, eşitdiyinə də inanmaq olmur.
Əvvəllər informasiya savadlılığı deyəndə əsasən xəbərin mənbəyini yoxlamaq, saxta internet səhifələrini tanımaq və şübhəli linklərə daxil olmamaq nəzərdə tutulurdu. İndi isə buna daha bir məsələ əlavə olunur – gördüyümüz və eşitdiyimiz materialın həqiqiliyini müəyyənləşdirmək.
Üstəlik, süni intellektlə hazırlanan məzmun yalnız fərdi dələduzluq üçün istifadə edilmir. Saxta videolar ictimai rəyə təsir göstərə, insanların müəyyən şəxslər və hadisələr haqqında yanlış düşüncəyə sahib olmasına səbəb ola bilər. Bir şəxsin heç vaxt demədiyi sözləri onun səsi ilə yaymaq, baş verməmiş hadisəni real görüntü kimi təqdim etmək və ya saxta məlumatı daha inandırıcı göstərmək artıq informasiya təhlükəsizliyinin də mühüm problemlərindən birinə çevrilir.
Burada daha maraqlı bir paradoks ortaya çıxır. Süni intellekt saxta məzmun yaratmağı asanlaşdırdıqca, onun saxtalığını müəyyənləşdirən texnologiyalara da ehtiyac artır. Yəni bir tərəfdən süni intellekt saxta səs və görüntü yaradır, digər tərəfdən başqa süni intellekt sistemləri həmin saxtanı müəyyən etməyə çalışır.
Bəs adi insan nə etməlidir?
Ən sadə və effektiv qayda “səsə və görüntüyə kor-koranə inanma” prinsipidir. Yaxınınızın adından zəng gəlib pul tələb olunursa, ilk növbədə zəngi sonlandırıb həmin şəxslə özünüz əlaqə saxlamaq lazımdır. Başqa nömrədən zəng etmək, görüntülü danışmaq və ya ailə daxilində əvvəlcədən müəyyən edilmiş xüsusi söz və sualdan istifadə etmək saxtakarlığın qarşısını ala bilər.
Ən əsası isə panikaya düşməməkdir. Qarşı tərəf sizi nə qədər tələsdirsə də, pul köçürməzdən və şəxsi məlumat verməzdən əvvəl məlumatı başqa mənbədən təsdiqləmək lazımdır.
Çünki süni intellekt dövründə təhlükə artıq yalnız “yalan məlumat” deyil.
Daha böyük təhlükə odur ki, insan bir gün həqiqəti də saxta hesab edə bilər.
Bu səbəbdən texnologiyanın inkişaf etdiyi bir dövrdə ən vacib bacarıqlardan biri yalnız süni intellektdən istifadə etmək deyil, onun yaratdığı məzmun qarşısında şübhə etməyi və məlumatı yoxlamağı bacarmaqdır.
Sabah telefonunuz zəng çalanda və qarşınızdakı insanın səsini eşidəndə isə bəlkə də yeni bir sual verməli olacağıq:
“Bu, həqiqətən onun səsidir, yoxsa süni intellekt mənə onu eşitdirir?”
Ayşən Vəli