Bəzən insan səhər yuxudan oyananda elə bilir ki, gecə ümumiyyətlə yatmayıb. Gecə kifayət qədər yatıb, hətta həftəsonu uzun müddət dincəlib, amma gün ərzində yenə də halsızlıq, diqqətsizlik, enerjisizlik və heç nəyə həvəsin olmaması müşahidə edilir. Maraqlısı isə budur ki, bu vəziyyət getdikcə müasir insanın gündəlik həyatının adi hissəsinə çevrilir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
İş, ev, sosial münasibətlər, telefon, sosial şəbəkələr, xəbərlər, daim yeni məlumat qəbul etmək və gələcəklə bağlı narahatlıqlar beynin gün ərzində fasiləsiz işləməsinə səbəb olur. Nəticədə insan fiziki olaraq istirahət etsə də, psixoloji baxımdan özünü heç vaxt tam “söndürə” bilmir.
Bəs bu yorğunluğun səbəbi həqiqətən yuxusuzluqdur, yoxsa problemin arxasında başqa amillər də dayanır?
“Yatmışam, amma yenə yorğunam” – səbəb nədir?
İnsan orqanizminin enerjisini bərpa etməsi üçün yalnız yataqda keçirdiyi saatların sayı kifayət etmir. Yuxunun keyfiyyəti, müntəzəmliyi və gecə ərzində nə qədər bərpaedici olması da mühüm rol oynayır.
Məsələn, ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzinin 2024-cü il məlumatlarına görə, ABŞ-da böyüklərin 30,5 faizi sutkada orta hesabla 7 saatdan az yatır. Böyüklər üçün ən azı 7 saat yuxu tövsiyə olunur.
Yəni insan “mən gecə yatıram” deyə bilər, amma bu, avtomatik olaraq onun kifayət qədər və keyfiyyətli yuxu aldığı anlamına gəlmir.
Telefon yatağa girəndə beyin də istirahət etmir
Müasir insanın yorğunluğunda ekranların da xüsusi payı ola bilər. Yatağa uzandıqdan sonra sosial şəbəkələrdə gəzişmək, videolara baxmaq, xəbərləri oxumaq və mesajlara cavab vermək çoxları üçün adi rituala çevrilib.
2025-ci ildə dərc edilmiş geniş sistematik icmal və meta-analizdə 21 kohort tədqiqatı və 548 mindən çox iştirakçının məlumatları araşdırılıb. Nəticələr ekran qarşısında daha çox vaxt keçirməyin daha qısa yuxu, yuxusuzluq əlamətləri və daha gec yatmaqla əlaqəli olduğunu göstərib. Tədqiqatçılar hər əlavə bir saat ekran vaxtının ümumilikdə yuxu müddətinin təxminən 3–5 dəqiqə azalması ilə əlaqəli olduğunu bildiriblər.
Burada əsas məsələ təkcə telefon ekranının özü deyil. İnsan yataqda olsa belə, beynini yeni məlumatlarla yükləməyə davam edir.
Bəzən yorulan bədən yox, beyindir
Gün ərzində bir-birinin ardınca gələn tapşırıqlar, telefon zəngləri, mesajlar, sosial şəbəkələr, iş problemləri və şəxsi qayğılar insanın diqqətini daim bir mövzudan digərinə keçirir.
Bu vəziyyətdə insan axşam fiziki olaraq çox hərəkət etməsə belə, özünü ağır yorğun hiss edə bilər. Çünki zehni yük də yorğunluğun mühüm komponentlərindən biridir.
Xüsusilə daim “çatmalıyam”, “gecikirəm”, “bunu da etməliyəm” düşüncəsi ilə yaşayan insanlarda istirahət zamanı belə beynin tam rahatlanması çətinləşə bilər.
Stres yorğunluğu niyə artırır?
Daimi stres insanın gündəlik enerjisinə də təsir göstərə bilər. İşlə bağlı uzunmüddətli stres isə daha ciddi bir vəziyyətə – tükənmişlik sindromuna gətirib çıxara bilər.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tükənmişliyi xəstəlik kimi deyil, idarə olunmamış xroniki iş stresinin nəticəsi olan peşə fenomeni kimi təsnif edir. Onun əsas xüsusiyyətləri enerji tükənməsi, işə qarşı mənfi və ya laqeyd münasibətin yaranması və peşəkar səmərəliliyin azalmasıdır.
Deməli, “yorğunam” ifadəsi bəzən sadəcə bir neçə saatlıq istirahət ehtiyacını deyil, insanın uzun müddət davam edən həyat tərzinin nəticəsini ifadə edə bilər.
Yorğunluq həmişə həyat tərzi ilə bağlı olmur
Digər tərəfdən, uzun müddət davam edən və səbəbi aydın olmayan yorğunluğu yalnız stres və yuxusuzluqla əlaqələndirmək də düzgün deyil.
Bəzi hallarda davamlı halsızlıq müxtəlif sağlamlıq problemləri ilə əlaqəli ola bilər. Buna görə insan kifayət qədər yatdığı, normal qidalandığı və istirahət etdiyi halda həftələrlə özünü tükənmiş hiss edirsə, bunu sadəcə “yorğunluqdur, keçər” deyə qiymətləndirməməlidir.
Xüsusilə yorğunluqla yanaşı başqa davamlı simptomlar da varsa, səbəbi müəyyənləşdirmək üçün həkim müayinəsi vacibdir.
Bəs insan özünü necə “yenidən yükləyə” bilər?
Mütəxəssislərin tövsiyələrində ilk addımlardan biri yuxu rejiminin sabitləşdirilməsidir. Hər gün təxminən eyni saatda yatıb-durmaq, gün ərzində fiziki aktivliyi artırmaq və xüsusilə axşam saatlarında parlaq işıq və ekran istifadəsini azaltmaq yuxu sağlamlığına kömək edə bilər.
Amma məsələ yalnız yuxudan ibarət deyil. Gün ərzində qısa fasilələr vermək, açıq havada olmaq, fiziki hərəkət etmək və insanın özünə “heç nə etmədiyi” vaxt ayırması da vacibdir.
Çünki müasir insanın əsas problemlərindən biri bəzən istirahət etməyə vaxtının olmaması deyil, istirahət edərkən belə özünü məcbur etməsidir.
Ən təhlükəli məqam: yorğunluğu normallaşdırmaq
“Hamı yorğundur”, “iş çoxdur”, “bir az yatım keçər”, “həftəsonu düzələrəm” – bu cümlələr müasir insanın gündəlik həyatında çox eşidilir.
Amma yorğunluq uzun müddət davam edirsə, insanın işinə, münasibətlərinə, diqqətinə və gündəlik fəaliyyətinə təsir göstərirsə, artıq bunun səbəbi haqqında düşünmək lazımdır.
Bəzən orqanizm bizə xəstəlikdən əvvəl siqnal verir. Həmin siqnal isə ağrı deyil, sadəcə “artıq gücüm qalmayıb” hissi ola bilər.
Və bəlkə də müasir insanın öyrənməli olduğu ən vacib bacarıqlardan biri daha çox işləmək deyil, nə vaxt dayanmalı olduğunu bilməkdir.
Ayşən Vəli