Onun sözlərinə görə, 1991-ci ilin əvvəllərində Azərbaycan mürəkkəb ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və hərbi-siyasi proseslərin içərisində idi:“Ulu Öndər Heydər Əliyevin 3 sentyabr 1991-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi Azərbaycanın müasir siyasi tarixinin ən mühüm hadisələrindən biri, dövlət müstəqilliyinə gedən yolda isə mühüm siyasi dönüş nöqtəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu tarix yalnız Naxçıvanın deyil, bütövlükdə Azərbaycanın gələcək siyasi inkişafının istiqamətini müəyyənləşdirən hadisələrlə zəngin bir mərhələnin başlanğıcı oldu”.
Bu sözləri SİA -ya açıqlamasında Milli Məclisin Aqrar siyasət komitəsinin sədri Tahir Rzayev bildirib.
Onun sözlərinə görə, 1991-ci ilin əvvəllərində Azərbaycan mürəkkəb ictimai-siyasi, sosial-iqtisadi və hərbi-siyasi proseslərin içərisində idi:
” Sovet İttifaqının dağılması ərəfəsində respublikada idarəetmə böhranı dərinləşir, Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddiaları və hərbi təzyiqləri artır, iqtisadi əlaqələrin pozulması isə əhalinin sosial vəziyyətinə ciddi təsir göstərirdi. Bu proseslərdən ən ağır şəkildə təsirlənən bölgələrdən biri də coğrafi baxımdan Azərbaycanın əsas ərazisindən ayrı düşmüş Naxçıvan idi.
Komitə sədri vurğuladı ki, Naxçıvanın vəziyyətini daha da ağırlaşdıran əsas amillərdən biri Ermənistanla sərhəddə gedən hərbi-siyasi qarşıdurma və sonrakı iqtisadi blokada oldu. Muxtar respublikanın Ermənistanla 246 kilometr, Türkiyə ilə 11 kilometr, İranla isə 204 kilometr sərhədi mövcuddur. Ermənistan tərəfindən həyata keçirilən hərbi təzyiqlər nəticəsində Naxçıvan ciddi təhlükəsizlik problemləri ilə üz-üzə qalmışdı. Sədərək rayonunun Kərki kəndi 1990-cı il yanvarın 19-da işğal edilmiş, sonrakı dövrdə isə muxtar respublikanın iqtisadi blokadaya alınması əhalinin onsuz da ağır olan sosial vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirmişdi.
Məhz belə mürəkkəb bir tarixi şəraitdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin Naxçıvanda siyasi proseslərin önündə olması xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 1991-ci il sentyabrın 3-də onun Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilməsi muxtar respublikanın ictimai-siyasi həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi saytında da qeyd edildiyi kimi, Heydər Əliyev 1991-ci ildə Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri seçilmiş və qanunvericiliyə uyğun olaraq Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədr müavini olmuşdu. O, bu vəzifəni 1993-cü ilə qədər icra etdi.
Lakin Heydər Əliyevin Naxçıvandakı siyasi fəaliyyətinin əhəmiyyətini yalnız 3 sentyabr hadisəsi ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Onun rəhbərliyi ilə 1990–1991-ci illərdə Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar milli dövlətçilik düşüncəsinin siyasi müstəvidə ifadəsinə çevrildi. Bu baxımdan 17 noyabr 1990-cı il xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Həmin gün Heydər Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sessiyasında muxtar respublikanın rəsmi adından “Sovet Sosialist” sözlərinin çıxarılması, qanunverici hakimiyyət orqanının adının Ali Məclis olaraq dəyişdirilməsi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin üçrəngli bayrağının Naxçıvanın dövlət bayrağı kimi qəbul edilməsi barədə qərarlar qəbul edildi.
Bu qərarların siyasi əhəmiyyəti onların qəbul edildiyi tarixi şərait nəzərə alınmaqla daha aydın görünür. Çünki həmin vaxt Sovet İttifaqı hələ mövcud idi. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsinə təxminən bir il qalırdı. Belə bir mərhələdə 1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin dövlətçilik irsinin və üçrəngli bayrağının siyasi simvol kimi önə çıxarılması milli dövlətçilik yaddaşının bərpası baxımından mühüm hadisə idi.
17 noyabr 1990-cı il qərarında yalnız bayrağın Naxçıvanın dövlət bayrağı kimi təsis edilməsi ilə kifayətlənilməmiş, üçrəngli bayrağın bütövlükdə Azərbaycan SSR-in dövlət rəmzi kimi qəbul olunması üçün Azərbaycan SSR Ali Sovetinə müraciət edilməsi də nəzərdə tutulmuşdu. Bu, Naxçıvanda atılan addımların yalnız muxtar respublikanın çərçivəsində qalmadığını, Azərbaycanın gələcək dövlətçilik modelinə dair daha geniş siyasi baxışın tərkib hissəsi olduğunu göstərirdi.
Sonrakı illərdə üçrəngli bayraq Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin əsas rəmzlərindən birinə çevrildi. Beləliklə, Naxçıvanda 1990-cı ildə qəbul edilən qərar milli dövlətçilik ideyasının siyasi və hüquqi müstəvidə ifadəsi baxımından Azərbaycanın müstəqillik tarixində mühüm yer tutdu.
T. Rzayev qeyd etdi ki, Ulu Öndərin Naxçıvanda həyata keçirdiyi siyasətin digər mühüm istiqaməti milli həmrəyliyin və siyasi sabitliyin qorunması idi. Ermənistanla sərhəddə yerləşən, iqtisadi blokadaya məruz qalan və Azərbaycanın əsas ərazisindən coğrafi baxımdan ayrı düşən Naxçıvanın mövcudluğunu və təhlükəsizliyini qorumaq son dərəcə çətin və mürəkkəb vəzifə idi. Bu şəraitdə siyasi idarəetmənin möhkəmləndirilməsi, əhalinin səfərbər edilməsi və milli iradənin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi.
Naxçıvanın təhlükəsizliyi məsələsində Türkiyə ilə münasibətlər də xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. 1992-ci il yanvarın 28-də Sədərək–Dilucu körpüsünün açılması Naxçıvanın xarici dünya ilə əlaqələrinin genişlənməsi və muxtar respublikanın blokada şəraitində müəyyən iqtisadi və humanitar imkanlar əldə etməsi baxımından mühüm hadisə idi. Türkiyə ilə əlaqələrin möhkəmləndirilməsi Naxçıvanın mürəkkəb coğrafi və geosiyasi vəziyyətində mühüm dayaq amillərindən birinə çevrilmişdi.
Bu dövrdə Heydər Əliyevin siyasi fəaliyyətinin mühüm istiqamətlərindən biri də milli dövlətçilik ənənələrinin qorunması və gələcək müstəqil Azərbaycanın siyasi əsaslarının formalaşdırılması idi. Naxçıvanda atılan addımlar sonrakı mərhələdə bütün Azərbaycan miqyasında dövlətçilik proseslərinin inkişafına təsir göstərən mühüm siyasi təcrübə formalaşdırdı.
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra qarşıda daha böyük vəzifələr dayanırdı. Müstəqilliyin elan edilməsi ilə yanaşı, onu qorumaq, dövlət institutlarını formalaşdırmaq, ərazi bütövlüyünü müdafiə etmək və cəmiyyətdə milli həmrəyliyi təmin etmək tələb olunurdu. Azərbaycan tarixinin sonrakı hadisələri göstərdi ki, müstəqilliyin əldə olunması qədər onun qorunması da ciddi siyasi iradə və dövlətçilik təcrübəsi tələb edir. Azərbaycanın müstəqillik tarixinin ilk illəri Ermənistanın təcavüzü, daxili siyasi böhran və iqtisadi tənəzzül kimi ağır problemlərlə müşayiət olunurdu.
Məhz bu şəraitdə Naxçıvan siyasi məktəbinin və burada formalaşan dövlətçilik təcrübəsinin əhəmiyyəti daha aydın görünməyə başladı. Heydər Əliyevin Naxçıvanda həyata keçirdiyi siyasi fəaliyyət 1992-ci ildə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Azərbaycanın müxtəlif bölgələrindən olan ziyalılar ölkənin düşdüyü ağır böhrandan çıxış yolu kimi Heydər Əliyevin siyasi rəhbərliyinə ehtiyac olduğunu düşünərək ona müraciət etdilər.
1992-ci il oktyabrın 16-da 91 nəfər Azərbaycan ziyalısı “Səs” qəzetində “Azərbaycan Sizin sözünüzü gözləyir” adlı müraciətlə çıxış edərək Heydər Əliyevdən yeni siyasi partiyanın yaradılmasına və həmin partiyaya rəhbərlik etməsinə razılıq verməsini xahiş etdi. Sonradan “91-lər” adı ilə tarixə düşən bu müraciət Azərbaycanın yeni siyasi tarixində mühüm hadisələrdən birinə çevrildi.
Heydər Əliyev 24 oktyabr 1992-ci ildə həmin müraciətə cavab verdi və yeni siyasi təşkilatın yaradılması təşəbbüsünü dəstəklədi. Bundan sonra təşkilati hazırlıq işləri aparıldı və 21 noyabr 1992-ci ildə Naxçıvan şəhərində Yeni Azərbaycan Partiyasının təsis konfransı keçirildi. Konfransda partiyanın Proqramı və Nizamnaməsi qəbul edildi, rəhbər orqanları formalaşdırıldı və Heydər Əliyev partiyanın sədri seçildi.
YAP-ın yaranması da həmin dövrün mürəkkəb siyasi reallıqları fonunda baş verdi. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin ilk illərində siyasi institutların formalaşması prosesi tam başa çatmamışdı, hakimiyyət böhranı və iqtisadi çətinliklər dərinləşirdi. Bu baxımdan yeni siyasi təşkilatın yaradılması cəmiyyətdə siyasi təşkilatlanma və idarəetmə ilə bağlı yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Naxçıvanda başlayan siyasi proseslərin Azərbaycanın bütövlükdə siyasi həyatına təsiri 1993-cü ildə daha qabarıq şəkildə üzə çıxdı. Ölkədə hakimiyyət böhranının dərinləşdiyi, vətəndaş qarşıdurması təhlükəsinin artdığı bir vaxtda xalqın müxtəlif təbəqələri Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıtmasını tələb etməyə başladı. Azərbaycan Prezidentinin rəsmi tarixçəsində də qeyd olunur ki, 1993-cü ilin may-iyun aylarında ölkə vətəndaş müharibəsi və müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdı.
Heydər Əliyev 1993-cü il iyunun 9-da Naxçıvandan Bakıya gəldi. İyunun 15-də Azərbaycan Ali Sovetinin Sədri seçildi. Həmin tarix Azərbaycanın müasir tarixində Milli Qurtuluş Günü kimi yadda qaldı. İyunun 23-də isə Milli Məclis prezident səlahiyyətlərini Ali Sovetin Sədrinə həvalə etdi. Həmin ilin oktyabrın 3-də keçirilən ümumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.
Beləliklə, 1990-cı ilin noyabrından 1993-cü ilin iyun-oktyabr aylarınadək baş verən hadisələr vahid siyasi-tarixi prosesin müxtəlif mərhələləri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Naxçıvanda dövlətçilik rəmzlərinin bərpası, milli siyasi iradənin gücləndirilməsi, siyasi təşkilatlanma və daha sonra Heydər Əliyevin Azərbaycanın siyasi rəhbərliyinə qayıdışı bir-birindən ayrı hadisələr deyil, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin möhkəmləndirilməsi prosesinin müxtəlif mərhələləri idi.
Bu baxımdan 3 sentyabr 1991-ci il xüsusi tarixi əhəmiyyət daşıyır. Heydər Əliyevin həmin gün Naxçıvan Ali Məclisinin Sədri seçilməsi bir tərəfdən muxtar respublikanın ağır vəziyyətdən çıxarılması üçün siyasi idarəetmənin gücləndirilməsi, digər tərəfdən isə milli dövlətçilik ideyalarının daha ardıcıl şəkildə həyata keçirilməsi üçün imkan yaratdı. Sonrakı hadisələr göstərdi ki, Naxçıvanda formalaşan siyasi təcrübə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində daha geniş miqyasda öz əksini tapdı.
Bu tarixi prosesin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarət idi ki, milli dövlətçilik ideyası yalnız siyasi şüar səviyyəsində qalmadı, konkret qərarlarda və institusional addımlarda öz ifadəsini tapdı. Dövlət bayrağının qəbul edilməsi, “Sovet Sosialist” ifadəsinin muxtar respublikanın adından çıxarılması və qanunverici orqanın Ali Məclis adlandırılması həmin dövr üçün ciddi siyasi məna daşıyan addımlar idi.
Naxçıvan tarixinin bu mərhələsi həm də bir daha göstərir ki, dövlətçilik yalnız siyasi hakimiyyət məsələsi deyil. Dövlətçilik milli yaddaş, siyasi iradə, hüquqi institutlar, milli həmrəylik və cəmiyyətin gələcəyə inamı kimi amillərin vəhdətindən formalaşır. Heydər Əliyevin Naxçıvandakı fəaliyyəti də məhz bu baxımdan tarixi əhəmiyyət daşıyır.
Bu gün 3 sentyabr Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yeri olan tarixlərdən biridir. Çünki bu tarix Azərbaycanın müstəqillik yolunda olduqca mürəkkəb və taleyüklü bir mərhələdə Heydər Əliyevin siyasi liderliyinin Naxçıvanda yeni mərhələyə keçidini ifadə edir. Naxçıvanda qəbul edilən qərarlar, milli dövlətçilik rəmzlərinə münasibət, muxtar respublikanın təhlükəsizliyinin təmin olunması istiqamətində atılan addımlar və siyasi təşkilatlanma prosesləri sonrakı illərdə Azərbaycanın dövlətçilik tarixində mühüm iz buraxdı.
Tarixə retrospektiv baxış göstərir ki, 3 sentyabr 1991-ci il yalnız bir şəxsin siyasi vəzifəyə seçilməsi ilə bağlı tarix deyil. Bu tarix Azərbaycanın dövlətçilik düşüncəsinin ağır sınaqlardan keçdiyi, milli siyasi iradənin möhkəmləndiyi və müstəqilliyin gələcək siyasi əsaslarının formalaşdığı mühüm mərhələnin simvoludur. Naxçıvan isə həmin mərhələdə Azərbaycanın müstəqillik tarixinin mühüm siyasi laboratoriyasına çevrilmişdi.
Ona görə də 3 sentyabr tarixini Azərbaycan dövlətçilik tarixinin mühüm səhifələrindən biri kimi dəyərləndirmək mümkündür. Bu tarix bizə həm də onu xatırladır ki, ən mürəkkəb siyasi şəraitdə belə uzaqgörənlik, siyasi iradə, milli həmrəylik və dövlətçilik məsuliyyəti tarixin istiqamətini dəyişə bilər. Heydər Əliyevin Naxçıvanda həyata keçirdiyi fəaliyyətin Azərbaycan tarixindəki əhəmiyyəti də məhz bu kontekstdə daha aydın görünür”.