Payız… Təbiətin səssizcə rəng dəyişdirdiyi, ağacların yarpaqlarını bir-birindən ayırdığı, havanın soyuduğu, günlərin qısaldığı fəsil. Kimisi üçün payız romantikanın ən gözəl adıdır, kimisi üçünsə içində izah edə bilmədiyi bir boşluğun başlanğıcıdır.
Bəzən insan pəncərədən yağışa baxarkən əslində yağışı yox, özünü seyr edir. Küçədə saralmış yarpaqlar tökülür, amma insanın içindən də nələrsə qopur. Xüsusilə həyata daha həssas yanaşan, hadisələri dərindən yaşayan, melanxolik xarakterli insanlar üçün payız bəzən sadəcə təqvimdə dəyişən fəsil olmur. O, ruh halının da dəyişdiyi bir dövrə çevrilir.
Səhərlər daha qaranlıq açılır. Günəş daha tez vidalaşır. İnsan işdən evə qayıdanda küçələr artıq qaranlığa bürünür. Yayın uzun günləri, açıq havada keçirilən vaxt, dostlarla görüşlər, səyahətlər, tətil ab-havası yavaş-yavaş arxada qalır. Həyat sanki bir qədər səssizləşir.
Və məhz həmin səssizlikdə insan öz düşüncələri ilə daha çox baş-başa qalır.
Melanxolik insanlar isə hissləri daha intensiv yaşayan insanlardır. Onlar bir sözün arxasında gizlənən mənanı, bir baxışdakı dəyişiklikləri, illər əvvəl baş vermiş hadisənin bu günə düşən kölgəsini belə uzun müddət özlərində daşıya bilirlər. Belə insanlar üçün payızın yaratdığı sakitlik bəzən rahatlıq yox, düşüncələrin çoxalması deməkdir.
Amma burada mühüm bir məqam var: melanxolik xarakterə malik olmaq depressiya xəstəsi olmaq demək deyil.
Sadəcə bəzi insanlarda mövsümi dəyişikliklər əhval-ruhiyyəyə daha güclü təsir göstərə bilər. Günəş işığının azalması, yuxu rejiminin dəyişməsi, fiziki aktivliyin azalması, sosial münasibətlərin seyrəlməsi və gündəlik həyatın daha qapalı ritmə keçməsi insanın psixoloji vəziyyətinə təsir göstərə bilər. Bəzi insanlarda isə bu dəyişikliklər daha ciddi xarakter alaraq mövsümi depressiya əlamətləri ilə müşayiət oluna bilər.
İnsan bunu əvvəlcə çox vaxt hiss etmir.
Sadəcə deyir:
“Son vaxtlar heç nəyə həvəsim yoxdur.”
“Yorğunam.”
“Evə getmək istəyirəm.”
“Heç kimlə danışmaq istəmirəm.”
“Əvvəllər zövq aldığım şeylər indi mənə maraqlı gəlmir.”
Bəzən isə bütün bunları “payızdır da” deyib keçirik.
Halbuki ruhumuz da bədənimiz kimi diqqət istəyir.
Payızın ən təhlükəli tərəfi bəzən onun soyuğu deyil, insanı öz içinə qapada bilməsidir. İnsan əvvəlcə bir görüşdən imtina edir, sonra digərindən. Telefon zənglərinə cavab vermir. Evdən çıxmaq istəmir. Səhərlər yataqdan qalxmaq çətinləşir. Axşamlar düşüncələr uzanır, gecələr yuxu qaçır.
Və insan fərqinə varmadan öz dünyasının qapılarını bağlamağa başlayır.
Ən çox da tək qaldığı anlarda keçmişi xatırlayır.
Kiminsə yoxluğu daha çox hiss olunur payızda. Bitmiş münasibətlər, itirilmiş insanlar, yarımçıq qalan arzular, deyilməmiş sözlər… Yayın səs-küyü onları bir müddət arxa plana keçirə bilərdi. Payız isə sanki bütün səsləri azaldır və insanın içindəki səsləri artırır.
Bir mahnı illər əvvəl itirdiyin birini xatırladır.
Bir qoxu uşaqlıq illərinə aparır.
Yağışın səsi hansısa köhnə axşamı yada salır.
Və insan anlayır ki, bəzi xatirələr zaman keçdikcə yox olmur, sadəcə səssizləşir.
Payız həmin səssiz xatirələri oyada bilir.
Lakin bəlkə də payızı düşmənə çevirməmək lazımdır.
Çünki hər tökülən yarpaq bir itki deyil. Bəzən tökülmək yenilənməyin bir hissəsidir.
Təbiət bizə hər il eyni dərsi göstərir: ağac yarpaqlarını itirəndə ölmür. Sadəcə növbəti bahara hazırlaşır.
İnsan da belədir.
Bəzən yorula bilər. Bəzən susmaq istəyə bilər. Bəzən həyatın sürətindən bir qədər geri çəkilməyə ehtiyac duya bilər. Bu, zəiflik deyil. Hər zaman güclü görünmək məcburiyyətində deyilik.
Amma susmaqla özümüzü təcrid etmək arasında böyük fərq var.
Əgər insan uzun müddət davamlı kədər, ümidsizlik, enerji və maraq itkisi yaşayırsa, yuxu və iştahında ciddi dəyişikliklər yaranırsa, gündəlik fəaliyyətlərini yerinə yetirmək çətinləşirsə, bunu sadəcə “payız əhvalı” kimi qəbul etmək doğru deyil. Belə vəziyyətlərdə psixoloq və ya psixiatrla danışmaq vacib ola bilər.
Çünki ruhun ağrısı da bədənin ağrısı qədər gerçəkdir.
Bəzən bir insanın ehtiyacı böyük məsləhətlər deyil. Sadəcə yanında birinin oturmasıdır.
“Necəsən?” sualının həqiqətən cavabını gözləyən bir insan…
Bir fincan isti çay…
Qısa bir gəzinti…
Telefonu kənara qoyub pəncərədən gələn yağışa baxmaq…
Gün işığına çıxmaq…
Sevdiyin insanla danışmaq…
Və ən əsası, özünə qarşı amansız olmamaq.
Payızın hər yağışını göz yaşına çevirməyə ehtiyac yoxdur.
Bəzən yağış sadəcə yağışdır.
Bəzən saralmış yarpaqlar sadəcə təbiətin dəyişməsidir.
Bəzən sakitlik tənhalıq deyil.
Və bəzən insanın özünə bir az daha yaxınlaşması üçün həyatın səsini azaltması lazımdır.
Payız bizə itirməyi yox, buraxmağı öyrədir.
Ağac yarpağını buraxır. Günəş öz yerini axşama verir. Gün gecəyə çevrilir.
Amma heç biri əbədi deyil. Çünki hər payızın sonunda bir qış, hər qışın sonunda isə mütləq bir bahar var.
Bəlkə də insan ruhunun ən böyük ümidi elə budur: Heç bir qaranlıq əbədi deyil. Sadəcə bəzən baharın gələcəyinə inanmaq üçün payızın içindən keçmək lazımdır.