ŞƏT-in Bişkek sammiti dəyişən dünya nizamı fonunda keçirilir: Azərbaycanın bu platformada fəallaşması siyasi, iqtisadi və nəqliyyat baxımından yeni imkanlar yaradır.
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının (ŞƏT) Bişkekdə keçirilən sammiti 2026-cı ilin mühüm beynəlxalq siyasi hadisələrindən biri kimi diqqət çəkir. Avqustun 31-dən sentyabrın 1-dək Qırğızıstanın paytaxtında təşkil olunan görüşdə müxtəlif qitələri və siyasi-iqtisadi mərkəzləri təmsil edən dövlətlərin liderləri bir araya gəlir. Sammitdə 17 ölkənin rəhbərinin, eləcə də BMT-nin Baş katibi Antonio Quterreşin iştirakı nəzərdə tutulur.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin bu mötəbər tədbirdə iştirakı isə ölkəmiz baxımından xüsusi siyasi əhəmiyyət daşıyır. Çünki Azərbaycan son illərdə yalnız Cənubi Qafqazın deyil, daha geniş Avrasiya məkanının siyasi, iqtisadi və nəqliyyat proseslərində fəal iştirak edən dövlətlərdən birinə çevrilib.
Bu baxımdan Bişkek sammitinə Azərbaycanın növbəti beynəlxalq tədbirdə iştirakı kimi deyil, ölkənin çoxşaxəli xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən birinin davamı kimi yanaşmaq daha doğru olar.
Dəyişən dünya düzəni və ŞƏT-in artan çəkisi
ŞƏT-in formalaşdığı dövrdən bu günə qədər dünya siyasətində ciddi dəyişikliklər baş verib. Təşkilat ilkin mərhələdə əsasən təhlükəsizlik və regional sabitlik məsələlərinə diqqət yetirirdisə, sonrakı illərdə onun gündəliyi əhəmiyyətli dərəcədə genişlənib.
Bu gün ŞƏT çərçivəsində təhlükəsizliklə yanaşı, iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, ticarət, rəqəmsal texnologiyalar, ekologiya, humanitar əlaqələr və regional inkişaf kimi məsələlər müzakirə olunur.Təşkilatın genişlənən coğrafiyası onun beynəlxalq sistemdəki çəkisini də artırıb. Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Pakistan və Mərkəzi Asiyanın dövlətlərini bir araya gətirən bu platformada müxtəlif siyasi baxışlara və iqtisadi maraqlara malik ölkələr dialoq aparırlar.Məhz bu xüsusiyyət ŞƏT-i müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində diqqətçəkən çoxtərəfli platformalardan birinə çevirir.
Bişkek sammitinin təşkilatın 25 illiyinə təsadüf etməsi də onun siyasi əhəmiyyətini artırır. Sammitin "25 il ŞƏT: davamlı sülh, inkişaf və rifah naminə birlikdə" şüarı altında keçirilməsi nəzərdə tutulur.
Azərbaycanın ŞƏT platformasında artan iştirakı
Azərbaycanın ŞƏT-lə münasibətləri son illərdə xüsusi dinamika qazanıb. Prezident İlham Əliyevin müxtəlif illərdə təşkilatın toplantılarında və "ŞƏT plyus" formatında keçirilən görüşlərdə iştirakı Azərbaycanın bu platformaya verdiyi əhəmiyyətin göstəricisidir.
Azərbaycanın İqtisadiyyat Nazirliyinin məlumatlarına görə, Prezident İlham Əliyev 2025-ci ildə Çinin Tyantszin şəhərində keçirilən ŞƏT sammiti çərçivəsində "ŞƏT plyus" formatında görüşdə iştirak edib.Bu ardıcıllıq göstərir ki, Azərbaycan ŞƏT-i yalnız regional təhlükəsizlik məsələlərinin müzakirə olunduğu platforma kimi nəzərdən keçirmir. Bakı üçün təşkilat həm də iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat bağlantıları, enerji, investisiya və Asiya ilə Avropa arasında əlaqələrin genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətli imkanlar təqdim edir.
Azərbaycanın xarici siyasətində əsas xüsusiyyətlərdən biri müxtəlif siyasi və iqtisadi mərkəzlərlə qarşılıqlı faydaya əsaslanan münasibətlərin inkişaf etdirilməsidir. ŞƏT də bu çoxşaxəli diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biridir.
Prezident İlham Əliyevin Bişkekdə iştirakı nə deməkdir?
Azərbaycan Prezidentinin Bişkek sammitində iştirakı bir neçə istiqamətdə qiymətləndirilə bilər.
Birincisi, bu iştirak Azərbaycanın beynəlxalq diplomatik fəallığının göstəricisidir.
İkincisi, ölkəmizin Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrinin daha da dərinləşdirilməsi baxımından yeni imkanlar yaradır.
Üçüncüsü, Çin və digər böyük iqtisadiyyatlarla nəqliyyat, logistika və investisiya sahələrində əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi üçün platforma formalaşdırır.
Dördüncüsü, Azərbaycanın Cənubi Qafqazda həyata keçirdiyi siyasətin daha geniş Avrasiya prosesləri ilə əlaqələndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Beşincisi isə Azərbaycan Prezidentinə dünyanın aparıcı dövlətlərinin rəhbərləri ilə ikitərəfli təmaslar qurmaq və ölkəmizin mövqelərini birbaşa çatdırmaq imkanı verir.
Belə tədbirlərdə plenar iclaslardan kənarda keçirilən görüşlərin əhəmiyyəti bəzən sammitin özündən də böyük olur. Çünki dövlət başçıları məhz bu görüşlər zamanı ikitərəfli münasibətlərin konkret məsələlərini müzakirə edə, yeni əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyənləşdirə bilirlər.
Bişkekdə böyük siyasi güclər bir masa arxasında
Sammitin iştirakçıları onun geosiyasi miqyasını aydın göstərir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə yanaşı, Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin, Çin lideri Si Cinpin, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian, Hindistanın Baş naziri Narendra Modi və digər dövlət rəhbərlərinin iştirakı Bişkeki qısa müddət ərzində Avrasiya diplomatiyasının əsas mərkəzlərindən birinə çevirir.
Çin, Rusiya və Hindistan kimi böyük dövlətlərin eyni platformada iştirakı ŞƏT-in beynəlxalq çəkisini göstərir. Bununla yanaşı, təşkilat daxilində bütün ölkələrin maraqlarının eyni olması fikri də doğru deyil. Əksinə, ŞƏT-in əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif maraqları olan dövlətlərin dialoq platformasında bir araya gəlməsidir.
Bu baxımdan Bişkek sammitinin əhəmiyyəti yalnız qəbul ediləcək sənədlərlə ölçülməməlidir. Dövlət rəhbərlərinin bir araya gəlməsi, birbaşa dialoq aparması və regional məsələləri müzakirə etməsi özü mühüm diplomatik nəticədir.
Orta Dəhliz Azərbaycanın əsas strateji üstünlüklərindən biridir
Bişkek sammitinin Azərbaycan üçün ən mühüm istiqamətlərindən biri, şübhəsiz ki, nəqliyyat və logistika məsələləridir.
Müasir dövrdə nəqliyyat dəhlizləri yalnız iqtisadi layihə deyil, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyan infrastrukturdur. Yüklərin hansı marşrutla daşınması, hansı ölkələrdən keçməsi və hansı limanlardan istifadə etməsi dövlətlərin regional iqtisadi çəkisinə birbaşa təsir göstərir.Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəmizə bu baxımdan böyük üstünlük verir.Xəzər dənizi vasitəsilə Mərkəzi Asiyadan Azərbaycan istiqamətinə daxil olan yüklər ölkəmizin dəmir yolu və avtomobil infrastrukturu vasitəsilə Gürcüstan və Türkiyə üzərindən Avropaya çatdırıla bilir.
Orta Dəhlizin inkişafı Azərbaycanı Çin-Mərkəzi Asiya-Xəzər-Cənubi Qafqaz-Türkiyə-Avropa xəttində mühüm tranzit mərkəzə çevirir.Bişkek sammitində iqtisadi və infrastruktur layihələrinin siyasi bəyanatlardan konkret əməkdaşlığa keçirilməsi əsas gözləntilərdən biri kimi qiymətləndirilir. Qırğızıstanlı ekspert Kubanışbek Taabaldıyev də sammitin əsas gözləntilərindən birinin siyasi bəyanatlardan konkret iqtisadi və infrastruktur layihələrinə keçid olduğunu bildirib. Bu yanaşma Azərbaycan üçün xüsusilə aktualdır.
Çin-Azərbaycan əməkdaşlığı yeni imkanlar yaradır
ŞƏT-in aparıcı dövlətlərindən biri Çin Xalq Respublikasıdır. Çin iqtisadiyyatı, investisiya imkanları və qlobal logistika layihələri baxımından Azərbaycan üçün mühüm tərəfdaşdır.Pekinin Orta Dəhlizə marağının artması Azərbaycanın tranzit imkanlarını daha da əhəmiyyətli edir. Çindən Avropaya yük daşımalarında alternativ marşrutların əhəmiyyətinin yüksəlməsi Azərbaycanın qarşısında yeni imkanlar açır. Buna görə də Azərbaycan-Çin münasibətlərinə yalnız ikitərəfli siyasi əlaqələr prizmasından baxmaq kifayət deyil.Bu münasibətlər eyni zamanda Avrasiya nəqliyyat sisteminin gələcək konfiqurasiyası baxımından da əhəmiyyətlidir.Çin lideri Si Cinpinin Bişkek sammitində iştirakı da bu kontekstdə diqqət çəkir. Çin rəhbəri sammitdə regional və beynəlxalq məsələlərlə yanaşı, əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətlərini müzakirə edəcək.Azərbaycan üçün əsas məsələ isə bu prosesdə öz tranzit və logistika üstünlüklərini daha da gücləndirməkdir.
Mərkəzi Asiya - Azərbaycanın xarici siyasətində prioritet istiqamət
Bişkek sammitinin Azərbaycan üçün başqa bir mühüm tərəfi Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərdir.Son dövrlərdə Azərbaycan Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə siyasi dialoqu və iqtisadi əməkdaşlığı əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirib.Azərbaycanın Özbəkistan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Türkmənistan və Tacikistanla münasibətlərində nəqliyyat, enerji, ticarət, investisiya və humanitar əlaqələr mühüm yer tutur.Xüsusilə Xəzər dənizinin iki sahilində yerləşən dövlətlərin əməkdaşlığı Orta Dəhlizin inkişafında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.Bişkek sammiti Azərbaycan üçün bu əlaqələrin daha da dərinləşdirilməsi baxımından yeni diplomatik imkanlar yaradır.
Prezident İlham Əliyevin son dövrlərdə Mərkəzi Asiya istiqamətində həyata keçirdiyi yüksək səviyyəli diplomatik təmasların fonunda Bişkek səfəri də təsadüfi deyil. Bu, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyaya münasibətdə sistemli və uzunmüddətli siyasətinin tərkib hissəsidir.
Türkiyənin iştirakı və Türk dünyası amili
Sammitin digər mühüm iştirakçısı Türkiyə Prezidentidir. Azərbaycan-Türkiyə strateji müttəfiqliyi regional proseslərin əhəmiyyətli faktorlarından biridir. İki ölkənin Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərinin genişlənməsi isə Türk dünyasında iqtisadi və siyasi əlaqələrin daha da inkişafına şərait yaradır.
Türkiyənin ŞƏT formatında fəallığı Ankara üçün də Avrasiya siyasətinin mühüm istiqamətidir. Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın sammitin geniş formatlı sessiyasında çıxış etməsi və digər liderlərlə ikitərəfli görüşlər keçirməsi planlaşdırılır.
Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının Mərkəzi Asiya və nəqliyyat dəhlizləri istiqamətində genişlənməsi gələcəkdə daha böyük iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi üçün əlverişli zəmin yarada bilər.
Rusiya və İranla regional əməkdaşlıq
Bişkekdə Rusiya və İran rəhbərlərinin iştirakı da Azərbaycan üçün əhəmiyyətlidir.Azərbaycanın Rusiya və İranla həm qonşuluq, həm də iqtisadi və nəqliyyat əlaqələri mövcuddur.Xüsusilə Şimal-Cənub Beynəlxalq Nəqliyyat Dəhlizi Azərbaycanın regional logistika siyasətində mühüm yer tutur.
Beləliklə, Azərbaycan öz coğrafi mövqeyindən istifadə etməklə həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub nəqliyyat xətlərinin mühüm qovşaqlarından birinə çevrilməyə çalışır.
Bişkek sammiti də bu iki istiqamətin paralel şəkildə inkişaf etdirilməsi üçün diplomatik imkanların genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Ermənistanın iştirakı: Cənubi Qafqaz aspekti
Bişkek sammitində Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirakı da ayrıca diqqət çəkən məqamdır.
Azərbaycan və Ermənistanın eyni beynəlxalq platformada iştirakı Cənubi Qafqazdakı proseslərin daha geniş regional kontekstdə müzakirəsinə imkan verir.Lakin sammitin əsas gündəliyinin ŞƏT-in fəaliyyət istiqamətləri olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Buna görə də Bişkekdə Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri ilə bağlı hər hansı nəticəni əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq düzgün olmaz.
Bununla belə, belə böyük beynəlxalq tədbirlər liderlər üçün qeyri-rəsmi və ya ikitərəfli təmas imkanları yaratdığı üçün diplomatik baxımdan əhəmiyyətlidir.Cənubi Qafqazda davamlı sülhün təmin edilməsi regionun iqtisadi potensialının tam açılması baxımından da mühüm amildir.Sülh və sabitlik nəqliyyat xətlərinin, ticarət marşrutlarının və regional iqtisadi əməkdaşlığın genişlənməsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.
ŞƏT-in gələcəyi: bəyanatlardan real layihələrə
Bişkek sammitinin əsas sınaqlarından biri qəbul ediləcək qərarların real layihələrə çevrilməsi olacaq. ŞƏT-in geniş coğrafiyası böyük iqtisadi potensial deməkdir. Lakin müxtəlif ölkələrin maraqlarının uzlaşdırılması həmişə asan proses deyil.
Ona görə də təşkilatın gələcək uğuru yalnız siyasi bəyanatların sayından deyil, konkret iqtisadi, nəqliyyat, enerji və texnoloji layihələrin həyata keçirilməsindən asılı olacaq.Bişkekdə hazırlanan sənədlər arasında təşkilatın 25 illiyi ilə bağlı bəyannamənin də olması gözlənilir. Sammitin gündəliyində təhlükəsizlikdən tutmuş iqtisadi əməkdaşlığa, ekologiyadan süni intellektə qədər müxtəlif istiqamətlər yer alır.Bu isə ŞƏT-in qarşıdakı dövrdə daha geniş əməkdaşlıq modelinə keçmək niyyətini göstərir.
Azərbaycan üçün əsas perspektivlər
Bişkek sammitinin nəticələrindən Azərbaycanın bir neçə istiqamətdə faydalanmaq imkanı var.Birinci istiqamət - nəqliyyatdır. Orta Dəhlizin inkişafı və Mərkəzi Asiya-Azərbaycan-Avropa bağlantısının gücləndirilməsi ölkəmizin tranzit əhəmiyyətini artıracaq.
İkinci istiqamət - ticarətdir. ŞƏT məkanındakı böyük bazarlara çıxış Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun ixrac imkanlarının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Üçüncü istiqamət - investisiyadır. Asiya dövlətlərinin Azərbaycanda həyata keçirə biləcəyi investisiya layihələri iqtisadi əməkdaşlığın yeni mərhələsini formalaşdıra bilər.
Dördüncü istiqamət - enerji əməkdaşlığıdır. Azərbaycanın enerji potensialı və bərpaolunan enerji layihələri Asiya ölkələri ilə əməkdaşlıq üçün yeni imkanlar yaradır.
Beşinci istiqamət - rəqəmsal texnologiyalardır. Süni intellekt və rəqəmsal iqtisadiyyat üzrə əməkdaşlıq Azərbaycanın yeni iqtisadi modelinə keçid prosesində əhəmiyyətli ola bilər.
Azərbaycanın diplomatik çəkisi
Bişkek sammitinin ən mühüm nəticələrindən biri də Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada artan çəkisinin nümayiş etdirilməsidir.Azərbaycan artıq yalnız regional məsələlərdə deyil, daha geniş beynəlxalq gündəlikdə də fəal mövqe tutur.Prezident İlham Əliyevin müxtəlif beynəlxalq platformalarda iştirakı ölkəmizin xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini göstərir.
Bir tərəfdən Avropa İttifaqı və digər Qərb institutları ilə əməkdaşlıq inkişaf etdirilir, digər tərəfdən Çin, Rusiya, Türkiyə, İran və Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələr genişləndirilir.Bu siyasətin əsas üstünlüyü Azərbaycanın heç bir geosiyasi blokun çərçivəsində məhdudlaşmadan milli maraqlarına uyğun əməkdaşlıq imkanlarından istifadə etməsidir.ŞƏT platformasında iştirak da məhz bu siyasətin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
İnformasiya diplomatiyası və Azərbaycan mediası
Prezident İlham Əliyevin səfərini işıqlandırmaq üçün Azərbaycan jurnalistlərinin Bişkekə ezam olunması da xüsusi qeyd edilməlidir.Müasir beynəlxalq münasibətlərdə informasiya diplomatiyası getdikcə daha böyük əhəmiyyət qazanır. Dövlətlərin beynəlxalq tədbirlərdə iştirakı qədər həmin tədbirlərdə səsləndirilən mesajların ictimaiyyətə necə çatdırılması da vacibdir.Azərbaycan mediasının Bişkekdə fəaliyyəti Prezidentin görüşləri və çıxışları barədə operativ məlumatların Azərbaycan cəmiyyətinə çatdırılması ilə yanaşı, ölkəmizin mövqeyinin beynəlxalq informasiya məkanında daha geniş görünməsinə xidmət edə bilər.Bu baxımdan jurnalistlərin səfəri sadəcə informasiya təminatı deyil, həm də diplomatik prosesin media vasitəsilə ictimaiyyətə çatdırılmasıdır.
BİŞKEK AZƏRBAYCAN ÜÇÜN YENİ İMKANLAR PLATFORMASIDIR
Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının Bişkek sammiti dünyada geosiyasi və iqtisadi proseslərin sürətlə dəyişdiyi bir mərhələdə keçirilir. Sammitdə Çin, Rusiya, Hindistan, İran, Mərkəzi Asiya dövlətləri və digər ölkələrin liderlərinin iştirakı onun beynəlxalq əhəmiyyətini artırır. BMT Baş katibinin də iştirak etməsi tədbirin qlobal gündəlik baxımından əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin bu platformada iştirakı isə ölkəmizin xarici siyasətinin çoxşaxəli xarakterini bir daha nümayiş etdirir.Azərbaycan üçün əsas məsələ ŞƏT-də sadəcə iştirak etmək deyil, bu platformanın yaratdığı imkanlardan milli maraqlara uyğun şəkildə istifadə etməkdir.
Orta Dəhlizin inkişafı, Çin və Mərkəzi Asiya ilə ticarət əlaqələrinin genişləndirilməsi, yeni investisiyaların cəlb olunması, enerji və rəqəmsal texnologiyalar sahəsində əməkdaşlıq, həmçinin Şimal-Cənub və Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarının inkişafı Azərbaycanın qarşısında mühüm perspektivlər açır.
Bişkek sammitinin əsas siyasi mesajlarından biri də ondan ibarət ola bilər ki, müasir dünyada dövlətlərin uğuru yalnız siyasi güclə deyil, həm də onların müxtəlif regional platformalarda əməkdaşlıq imkanlarından necə istifadə etməsi ilə müəyyənləşir. Azərbaycan son illərdə bunun nümunəsini ortaya qoyur.
Ölkəmiz bir tərəfdən Cənubi Qafqazda öz təhlükəsizlik və milli maraqlarını qoruyur, digər tərəfdən Avrasiya məkanında nəqliyyat, enerji və iqtisadi əlaqələrin inkişafında fəal rol oynayır.Bu mənada Prezident İlham Əliyevin Bişkek səfəri Azərbaycan diplomatiyasının növbəti mühüm mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.Bişkek sammiti Azərbaycanın yalnız diplomatik iştirakını deyil, həm də ölkəmizin Avrasiyanın yeni nəqliyyat, iqtisadi və siyasi xəritəsində tutduğu mövqeni nümayiş etdirən mühüm beynəlxalq hadisədir. Azərbaycanın bu proseslərdə fəal iştirakı isə ölkənin regional və qlobal səviyyədə artan siyasi çəkisinin daha bir göstəricisidir.
Bəhruz Quliyev
Səs qəzetinin baş redaktoru, siyasi ekspert