Birlikdə biznes qurmaq ilk baxışdan həm maliyyə yükünü azaltmaq, həm də fərqli bacarıq və imkanları bir araya gətirmək baxımından sərfəli görünür. Bir tərəf kapital qoyur, digəri işi idarə edir, başqa biri isə müştəri bazası və ya peşəkar təcrübəsi ilə layihəyə töhfə verir. Lakin biznes böyüdükcə başlanğıcda əhəmiyyətsiz görünən fikir ayrılıqları ciddi mübahisələrə çevrilə bilər. Xüsusilə “kim nə qədər pul qoydu?”, “kim nə qədər işləyir?”, “mənfəət necə bölünməlidir?”, “son qərarı kim verməlidir?” kimi suallar tərəfdaşlar arasında münasibətləri gərginləşdirə bilir. Araşdırmalar da göstərir ki, bu mübahisələrin böyük hissəsi əvvəlcədən müəyyən edilməmiş vəzifələr, maliyyə məsələləri, qərarvermə mexanizmləri və yazılı razılaşmaların olmaması ilə əlaqəlidir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
“Şərik” olmaq hər zaman bərabər işləmək demək deyil
Ən çox rast gəlinən problemlərdən biri tərəfdaşların biznesə verdiyi töhfənin fərqli olmasıdır. Məsələn, biri 20 min manat kapital qoyur, digəri isə pul qoymadan biznesi hər gün idarə edir. Bir müddət sonra hər iki tərəf öz töhfəsini daha dəyərli hesab etməyə başlayır. Kapital qoyan tərəf “pulu mən qoymuşam” deyir, işləyən tərəf isə “biznesi mən ayaqda saxlayıram” düşünür.
Bu səbəbdən yalnız pay faizlərini deyil, əmək, kapital, idarəetmə və digər töhfələrin necə qiymətləndiriləcəyini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək vacibdir.
Ən həssas məsələ – puldur
Mənfəətin bölüşdürülməsi, xərclərin ödənilməsi, şəxsi və biznes vəsaitlərinin ayrılması, əlavə kapital qoyuluşu və qazancın biznesə yatırılması tərəfdaşlar arasında ən ciddi mübahisə mənbələrindəndir. Bir tərəf qazancı götürmək, digəri isə biznesin böyüməsi üçün yenidən investisiya etmək istəyə bilər.
Azərbaycan qanunvericiliyində də tam ortaqlıq üzrə mənfəət və zərərin, nizamnamədə və ya iştirakçıların başqa razılaşmasında fərqli qayda müəyyən edilməyibsə, şərikli kapitaldakı paylara mütənasib bölüşdürülməsi nəzərdə tutulur.
“Kim rəhbərdir” sualı
İki və ya daha çox insan eyni biznesə sahibdirsə, qərarların kim tərəfindən və hansı qaydada qəbul ediləcəyi aydın olmalıdır. İşçi götürmək, kredit almaq, yeni filial açmaq, böyük məbləğdə alış etmək və ya biznes istiqamətini dəyişmək kimi qərarlarda tərəflərin səlahiyyəti əvvəlcədən müəyyən edilməzsə, fikir ayrılığı qaçılmaz olur.
Yazılı razılaşma olmayanda “mən belə başa düşmüşdüm” problemi yaranır
Şərikli bizneslərdə bəzən tərəflər yaxın dost, qohum və ya uzun illər tanış olduqları üçün müqaviləyə ehtiyac olmadığını düşünürlər. Lakin məhz münasibətlər yaxşı olduğu üçün mühüm məsələlər şifahi razılaşdırılır. Problem yarandıqda isə tərəflərin eyni söhbəti tamamilə fərqli xatırladığı ortaya çıxır.
Yazılı razılaşmada paylar, kapital qoyuluşu, mənfəət və zərərin bölüşdürülməsi, vəzifələr, qərarvermə, tərəfdaşın biznesdən çıxması, payın satılması və mübahisənin həlli qaydaları göstərilə bilər.
İş yükünün qeyri-bərabərliyi
“Hamımız şərikik, amma bütün işi mən görürəm” düşüncəsi münasibətləri sürətlə poza bilər. Xüsusilə biznesdə bir tərəf gündəlik əməliyyatlarla məşğul olur, digəri isə yalnız maliyyə qoyuluşu ilə kifayətlənirsə, zamanla əmək və qazanc arasında ədalət məsələsi ortaya çıxır.
Biznes böyüdükcə tərəfdaşların məqsədləri dəyişə bilər
İlk mərhələdə hamının məqsədi biznesi ayağa qaldırmaq olur. Amma gəlirlər artdıqca strategiyalar fərqlənə bilər. Bir tərəf sürətli böyümə, kredit və yeni filiallar istəyir, digəri isə riskdən qaçaraq mövcud gəliri qorumağa üstünlük verir. Bu, tərəfdaşların əvvəlcə eyni məqsədlə başladığı biznesdə sonradan ciddi fikir ayrılığı yarada bilər.
Etimadın itməsi mübahisəni daha da dərinləşdirir
Maliyyə hesabatlarının gizlədilməsi, biznes vəsaitlərinin şəxsi məqsədlər üçün istifadəsi, tərəfdaşdan xəbərsiz müqavilələr bağlanması və ya biznes imkanlarından şəxsi maraq üçün istifadə edilməsi artıq sadə fikir ayrılığı deyil, etimad böhranı yaradır. Belə hallarda tərəflərin bir-birinin hər hərəkətinə şübhə ilə yanaşması biznesin fəaliyyətinə də zərər vurur.
Ən çətin mərhələ tərəfdaşlıqdan çıxmaqdır
Biznes qurarkən çoxları “bir gün ayrılmaq lazım gəlsə nə olacaq?” sualını düşünmür. Halbuki tərəfdaşlardan biri biznesdən çıxmaq, payını satmaq və ya biznesi tamamilə dayandırmaq istəyə bilər. Payın dəyərinin necə hesablanacağı, onu kimin ala biləcəyi və ödənişin hansı qaydada aparılacağı əvvəlcədən müəyyən edilməyibsə, mübahisə daha da böyüyə bilər.
Nəticə etibarilə, şərikli işdə əsas məsələ yalnız “kim nə qədər pul qoyur?” sualını cavablandırmaq deyil. Kim nə edir, kim hansı qərarı verir, qazanc necə bölünür, zərər necə qarşılanır və tərəflərdən biri ayrılmaq istəsə nə baş verir? – bütün bunlar biznesə başlamazdan əvvəl aydınlaşdırılmalıdır. Əks halda əvvəlcə dostluq və etimad üzərində qurulan münasibət zamanla pul və səlahiyyət mübahisəsinə çevrilə bilər.
Ayşən Vəli