ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı müharibənin altı ayı geridə qalsa da, münaqişənin yaxın zamanda başa çatacağı ilə bağlı aydın perspektiv görünmür. Analitiklər hesab edirlər ki, nə İranda hakimiyyətin dəyişməsi, nə də ABŞ-ın qəti hərbi qələbəsi hazırda real görünür. Müharibənin daha uzunmüddətli qarşıdurmaya və tərəflərin bir-birini iqtisadi və hərbi baxımdan zəiflətməsinə çevrildiyi bildirilir.
SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi xəbərə görə, müharibə fevralın 28-də İsrail və ABŞ-ın İrana zərbələri ilə başlayıb. Vaşinqtonun ilkin məqsədlərindən biri İrana qarşı artan hərbi və iqtisadi təzyiq vasitəsilə Tehranda ciddi siyasi dəyişiklik yaratmaq idi. Lakin altı ay sonra bu strategiyanın gözlənilən nəticəni vermədiyi qeyd olunur.
Hazırda əsas narahatlıq münaqişənin uzun müddət davam etməsi və region ölkələrinin bunun nəticələri ilə necə mübarizə aparacağıdır.
-Körfəz ölkələri iqtisadi təzyiqlə üzləşir
Müharibədən ən ciddi təsirlənənlər sırasında Körfəz ölkələri də var. Hörmüz boğazında gəmiçilik hərəkətinin kəskin azalması neft, neft məhsulları və mayeləşdirilmiş təbii qazın daşınmasına ciddi zərbə vurub.
Hörmüz boğazı müharibədən əvvəl dünya üzrə neft və qaz daşımalarının mühüm hissəsinin həyata keçirildiyi strateji marşrutlardan biri idi. Boğazda hərəkətin faktiki olaraq dayanma həddinə çatması qlobal enerji bazarında qeyri-müəyyənliyi artırıb.
Bu vəziyyət Körfəz ölkələrinin neft gəlirləri hesabına iqtisadiyyatlarını şaxələndirmək və özlərini xarici investorlar üçün təhlükəsiz məkan kimi təqdim etmək planlarını da çətinləşdirir.
Münaqişə uzandıqca bu ölkələrin müdafiə xərclərinin artırılması zərurəti də gündəmə gəlir. Beləliklə, neftin qiymətinin yüksəlməsi bir tərəfdən gəlirləri artırsa da, digər tərəfdən ixrac imkanlarının məhdudlaşması və inflyasiyanın yüksəlməsi iqtisadiyyatlara əlavə təzyiq yaradır.
-ABŞ-ın regiondakı hərbi mövcudluğu
Müharibə ABŞ-ın Yaxın Şərqdə hərbi mövcudluğunu da daha da gücləndirib. Region son illərlə müqayisədə daha çox hərbiləşdirilmiş vəziyyətə gəlib.
Bununla yanaşı, ABŞ-ın regiondakı ənənəvi təhlükəsizlik təminatının artıq əvvəlki qədər yetərli olmadığı qənaəti Körfəz ölkələrində güclənir.
Analitiklərin fikrincə, region dövlətləri artıq yalnız ABŞ-ın təhlükəsizlik təminatına arxalanmaq əvəzinə, öz müdafiə imkanlarını gücləndirməyə və digər dövlətlərlə hərbi əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışırlar.
Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı arasında imzalanmış müdafiə sazişinin də bu istiqamətdə yeni regional hərbi əməkdaşlıqların başlanğıcı ola biləcəyi vurğulanır.
-Çin və Hindistanın rolu
Müharibə Yaxın Şərqdə qüvvələr nisbətinə də təsir göstərir. Çin və Hindistan kimi dövlətlərin regiondakı iqtisadi və strateji təsirinin artıq formalaşdığı bildirilir.
Xüsusilə Çinin “Bir kəmər, bir yol” təşəbbüsü Yaxın Şərq və Şimali Afrikada geniş iqtisadi əlaqələr yaradıb. Buna görə də region ölkələri xarici siyasət və təhlükəsizlik məsələlərində yalnız Qərb dövlətlərinə bağlı qalmaq istəmirlər.
-İsrailin regional strategiyası
Məqalədə İsrailin də regionda üstün mövqe formalaşdırmaq siyasətini davam etdirdiyi qeyd olunur. Bununla belə, İsrail və ABŞ-ın İrana qarşı hərbi əməliyyatlarının Tehranda hakimiyyətin süqutuna gətirib çıxarmadığı vurğulanır.
Analitik HA Hellyerin fikrincə, İran hökumətinin yaxın altı ay ərzində devrilməsi real görünmür. Onun qənaətinə əsasən, uzunmüddətli iqtisadi təzyiq müəyyən müddətdən sonra İran daxilində ciddi nəticələr yarada bilər, lakin bunun üçün aylar deyil, illər tələb oluna bilər.
-Hörmüz boğazı əsas problem olaraq qalır
Münaqişənin ən kritik məsələlərindən biri Hörmüz boğazının gələcək statusudur. İran boğaz üzərində nəzarətini qorumağa çalışır, ABŞ isə müharibədən əvvəlki vəziyyətə qayıdılmasını və gəmiçilik üçün sərbəst hərəkətin bərpa olunmasını istəyir.
Son günlər İran, Oman, Qətər və Pakistanın diplomatik səylərinin artması isə danışıqların yenidən canlandırılması ehtimalını artırıb. Qətərin baş nazirinin Tehrana səfəri və Omanla İran arasında Hörmüz boğazı ilə bağlı müzakirələr bunun göstəricisi kimi qiymətləndirilir.
-Ərəb ölkələri yeni reallığa hazırlaşır
Nəticə etibarilə, region ölkələri müharibənin tezliklə başa çatacağına ümid etməkdən daha çox, onun uzunmüddətli nəticələri ilə yaşamağın yollarını axtarırlar.
Münaqişə Körfəz dövlətlərini iqtisadiyyatlarını daha da şaxələndirməyə, müdafiə imkanlarını artırmağa və yeni beynəlxalq tərəfdaşlıqlar qurmağa sövq edir. ABŞ-la ənənəvi təhlükəsizlik münasibətləri davam etsə də, region ölkələri artıq daha çox alternativ təhlükəsizlik və iqtisadi əməkdaşlıq imkanları axtarırlar.
Məqalənin əsas nəticəsi: Altı aylıq müharibə İranı çökdürməyib, ABŞ və İsrail üçün də qəti qələbə gətirməyib. Əvəzində, münaqişə Yaxın Şərqdə iqtisadi və təhlükəsizlik balansını dəyişdirib, Hörmüz boğazını qlobal enerji təhlükəsizliyinin əsas problem nöqtəsinə çevirib və Ərəb ölkələrini yeni geosiyasi reallıqlara uyğunlaşmağa məcbur edib.