Eyni tərkibli dərmanların qiymətinin fərqli olması həm pasiyentlər, həm də həkimlər arasında tez-tez sual doğuran məsələlərdəndir. İlk baxışdan eyni təsiredici maddəni, eyni dozanı və eyni dərman formasını ehtiva edən preparatların qiymətinin niyə bu qədər fərqləndiyi anlaşılmaz görünə bilər. Lakin dərmanın qiymətini yalnız onun tərkibindəki təsiredici maddə müəyyən etmir. İstehsalçı şirkət, istehsal texnologiyası, köməkçi maddələr, keyfiyyətə nəzarət, klinik tədqiqatlar, qablaşdırma, logistika, patent və brend siyasəti kimi çoxsaylı amillər qiymətə təsir göstərir.
Bu sözləri SİA-ya pediatr Səbinə Məmmədova deyib.
O sözlərinə belə davam edib: “Əvvəlcə “eyni tərkib” anlayışını düzgün izah etmək vacibdir. İki preparatın tərkibində eyni təsiredici maddənin olması onların bütün xüsusiyyətlərinin tamamilə eyni olması demək deyil. Məsələn, hər iki preparatda 500 mq parasetamol ola bilər, lakin onların köməkçi maddələri, tabletin hazırlanma texnologiyası, həllolma xüsusiyyətləri, buraxılma forması və istehsal standartları fərqli ola bilər. Buna görə dərman seçərkən yalnız təsiredici maddənin adına və dozasına deyil, preparatın ümumi xüsusiyyətlərinə də diqqət yetirmək lazımdır.
Ən mühüm amillərdən biri dərmanın orijinal və ya generik olmasıdır. Orijinal preparat adətən yeni təsiredici maddəni hazırlayan və onu bazara ilk çıxaran şirkət tərəfindən istehsal olunur. Yeni preparatın hazırlanması uzun illər davam edən elmi tədqiqat, preklinik araşdırmalar, klinik sınaqlar, təhlükəsizlik və effektivliyin qiymətləndirilməsi və qeydiyyat prosesləri tələb edir. Bu mərhələlərə çəkilən böyük maliyyə xərcləri preparatın qiymətinə də təsir göstərə bilər.
Patent müddəti başa çatdıqdan sonra həmin təsiredici maddə əsasında digər istehsalçılar tərəfindən generik preparatlar istehsal oluna bilər. Generik preparatın təsiredici maddəsi və dozası orijinal preparatla eyni ola bilər, lakin istehsalçı və köməkçi maddələr fərqli ola bilər. Generiklərin qiymətinin daha aşağı olması çox vaxt onların yeni təsiredici maddənin kəşfi və ilkin geniş klinik inkişaf xərclərini təkrar etməməsi ilə əlaqədardır.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, “ucuz dərman keyfiyyətsizdir, bahalı dərman isə mütləq daha yaxşıdır” fikri elmi baxımdan düzgün yanaşma deyil. Qiymət dərmanın klinik effektivliyinin birbaşa göstəricisi hesab edilə bilməz. Dərmanın keyfiyyətini qiymətləndirərkən onun müvafiq standartlara uyğun istehsal olunması, qeydiyyatdan keçməsi, keyfiyyət göstəriciləri, bioekvivalentliyi və təhlükəsizlik profili nəzərə alınmalıdır.
Dərmanların qiymət fərqinə istehsal texnologiyası da təsir edə bilər. Eyni təsiredici maddə müxtəlif texnologiyalarla tabletləşdirilə, kapsula formasında hazırlana və ya müxtəlif buraxılış sistemlərindən istifadə edilə bilər. Məsələn, adi tablet ilə uzunmüddətli və ya modifikasiya olunmuş şəkildə təsiredici maddəni buraxan preparatın tərkibində eyni maddə ola bilər, lakin onların farmakokinetik xüsusiyyətləri eyni olmaya bilər. Bu səbəbdən preparatların bir-birinin tam analoqu olduğunu yalnız tərkibdəki maddənin adına əsasən söyləmək düzgün deyil.
Köməkçi maddələr də fərqlənə bilər. Tabletlərdə doldurucular, bağlayıcılar, sürtkü maddələri, stabilizatorlar, örtük maddələri, dadlandırıcılar və digər komponentlərdən istifadə olunur. Bu maddələr əsas farmakoloji təsiri yaratmasa da, preparatın hazırlanmasına, stabilliyinə, parçalanmasına, həll olmasına və bəzi hallarda pasiyentin preparatı qəbul etməsinə təsir göstərə bilər. Xüsusilə allergiyası, müəyyən şəkər və ya digər köməkçi maddələrə dözümsüzlüyü olan şəxslərdə bu fərqlər əhəmiyyətli ola bilər.
İstehsal ölkəsi də qiymətə təsir edən amillərdəndir. Müxtəlif ölkələrdə əmək haqqı, enerji, xammal, istehsal, vergi, logistika və qeydiyyat xərcləri fərqli olduğundan eyni təsiredici maddə əsasında hazırlanmış preparatların son satış qiyməti dəyişə bilər.
Qablaşdırma və marketinq xərcləri də qiymətin formalaşmasında rol oynayır. Tanınmış brendlər reklam, tibbi nümayəndələr, marketinq, qablaşdırma və marka tanınmasının artırılması üçün daha çox vəsait xərcləyə bilərlər. Bu xərclərin müəyyən hissəsi dərmanın son qiymətində əks oluna bilər. Daha az tanınan generik istehsalçı isə daha aşağı marketinq xərcləri hesabına preparatı daha münasib qiymətə təklif edə bilər.
Dərmanın qiymətinə distribusiya və logistika zənciri də təsir edir. Preparatın istehsalçıdan idxalçıya, topdansatış şirkətinə və daha sonra aptekə çatdırılması zamanı müxtəlif xərclər yaranır. Saxlanma temperaturu, xüsusi daşınma şəraiti və anbar tələbləri də bəzi preparatların qiymətini yüksəldə bilər.
Bəzi dərmanların qiymətində patent və intellektual mülkiyyət məsələləri də mühüm rol oynayır. Yeni preparatın hazırlanmasına sərf olunan investisiyaların geri qaytarılması üçün istehsalçı müəyyən müddət ərzində bazarda xüsusi hüquqlara malik ola bilər. Patent müddəti başa çatdıqdan sonra rəqabətin artması nəticəsində eyni təsiredici maddə əsasında müxtəlif preparatlar meydana çıxa və qiymətlər aşağı düşə bilər.
Dərman qiymətləri arasındakı fərqi izah edərkən bioekvivalentlik anlayışı da xüsusilə vacibdir. Generik preparatın orijinal preparatla eyni aktiv maddəyə malik olması kifayət deyil; müvafiq tələblərə cavab verməsi və orqanizmdə təsiredici maddənin sorulması baxımından qəbul edilən ekvivalentlik göstəricilərinə malik olması tələb olunur. Buna görə həkim və pasiyent üçün əsas məsələ sadəcə “ən ucuz preparatı” seçmək deyil, keyfiyyəti və uyğunluğu təsdiqlənmiş preparatdan istifadə etməkdir.
Eyni zamanda, eyni təsiredici maddənin müxtəlif dərman formalarını bir-birinin əvəzi kimi qəbul etmək olmaz. Məsələn, adi tablet, enterik örtüklü tablet, uzadılmış təsirli tablet, şərbət və inyeksiya formasında olan preparatların tərkibində eyni maddə ola bilər, lakin onların farmakokinetikası və istifadə qaydası fərqli ola bilər. Həkim resept yazarkən dərmanın yalnız təsiredici maddəsini deyil, dozasını, dərman formasını, qəbul tezliyini və xüsusi buraxılış xüsusiyyətlərini də nəzərə almalıdır.
Qiymət fərqi uşaqlarda dərman seçimi zamanı xüsusilə diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Uşaqlar üçün preparatın dozası yaşa, bədən çəkisinə və klinik vəziyyətə uyğun hesablanmalıdır. Eyni təsiredici maddənin müxtəlif konsentrasiyalarda olan şərbət və ya damcı formaları arasında fərq ola bilər. Buna görə valideynə yalnız “eyni maddədir” deyərək bir preparatı digərinin yerinə özbaşına dəyişməyi tövsiyə etmək düzgün deyil. Konsentrasiya və dozalanma mütləq yoxlanılmalıdır.
Pasiyentlərin çox vaxt düşündüyü başqa məsələ “bahalı dərman daha güclüdürmü?” sualıdır. Cavab odur ki, qiymətin yüksək olması dərmanın farmakoloji təsirinin avtomatik olaraq daha güclü olduğunu göstərmir. Bəzən qiymət fərqinin əsas səbəbi brend, istehsalçı, qablaşdırma, marketinq və digər kommersiya amilləridir. Digər hallarda isə qiymət fərqinin arxasında real texnoloji və klinik fərqlər dayana bilər. Buna görə hər preparat ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Həkim üçün ən düzgün yanaşma dərman seçərkən təsiredici maddəni, dozanı, dərman formasını, xəstənin yaşını və klinik vəziyyətini, yanaşı xəstəlikləri, allergik anamnezi, digər qəbul etdiyi dərmanları və preparatın keyfiyyət göstəricilərini nəzərə almaqdır. Pasiyentin maddi imkanları da müalicəyə sadiqliyin təmin edilməsi baxımından nəzərə alına bilər. Müalicənin qiyməti pasiyentin preparatı davamlı qəbul edə bilməyəcəyi səviyyədədirsə, uyğun və keyfiyyətli daha münasib qiymətli alternativin seçilməsi müalicəyə bağlılığı artıra bilər.
Bununla yanaşı, həkim və ya pasiyent yalnız qiymətə əsaslanaraq dərman dəyişməməlidir. Xüsusilə dar terapevtik indeksli preparatlarda, modifikasiya olunmuş buraxılış formalarında, insulinlərdə, bəzi bioloji preparatlarda və xüsusi dozalanma tələb edən dərmanlarda əvəzetmə daha diqqətlə aparılmalıdır.
Nəticə etibarilə, eyni təsiredici maddəyə malik dərmanların qiymətlərinin fərqli olması onların mütləq keyfiyyət və effektivlik baxımından bir-birindən kəskin fərqlənməsi demək deyil. Qiymət dərmanın istehsalından tutmuş logistikasına, patent statusundan marketinqinə qədər çoxsaylı amillərin nəticəsidir. Pasiyent üçün ən doğru seçim “ən bahalı” və ya “ən ucuz” dərmanı seçmək deyil, konkret xəstənin ehtiyacına uyğun, keyfiyyəti və təhlükəsizliyi təsdiqlənmiş, düzgün dozada və düzgün dərman formasında olan preparatı seçməkdir. Dərman müalicəsində əsas prinsip qiymət deyil, effektivlik, təhlükəsizlik, keyfiyyət və rasional istifadə olmalıdır”.
Ayşən Vəli