İş saatları artır, bəs gəlirlər? 144 saatlıq göstərici nə deyir? - İQTİSADÇI AÇIQLADI

Azərbaycanda işçilərin işlədiyi orta aylıq saatların artması əmək bazarında diqqət çəkən göstəricilərdən biridir. 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında bir işçiyə düşən orta aylıq işlənmiş iş saatı 144 saat təşkil edib. Bu, ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 3,1 saat və ya 2,2 faiz çoxdur. 2025-ci ilin ilk yarısında isə bu göstərici 140,9 saat olub.

İş vaxtının artması ilk baxışdan əmək bazarında fəallığın yüksəldiyini göstərsə də, burada əsas sual ortaya çıxır: işçilər daha çox işləyirsə, onların gəlirləri də buna uyğun artırmı?

Məsələ ilə bağlı iqtisadçı Asif İbrahimov SİA-ya açıqlamasında bildirib ki, ilk baxışda bunu iqtisadi fəallığın artması kimi təqdim etmək olar:

“Amma rəqəmlərin arxasına baxanda daha ciddi suallar yaranır ki, Azərbaycan işçisi niyə daha çox işləməlidir? Əgər iqtisadiyyat inkişaf edirsə, texnologiya tətbiq olunur, avtomatlaşdırma artır və məhsuldarlıq yüksəlirsə, insanın işlədiyi saatların davamlı artırılmasına ehtiyac azalmalıdır. Daha çox iş saatı ilə iqtisadi inkişaf yaratmaq ən asan, amma ən keyfiyyətsiz modeldir. İşçinin daha çox işləməsi yalnız o zaman müsbət göstəricidir ki, bunun qarşılığında onun gəliri, sosial təminatı və həyat keyfiyyəti də yüksəlsin. Əks halda biz iqtisadi inkişafdan yox, işçinin əmək yükünün artırılmasından danışırıq. Burada əməkhaqqı məsələsi xüsusilə vacibdir. Əməkhaqqının nominal olaraq artması hələ işçinin varlanması demək deyil. Əgər maaş artır, amma ərzaq, mənzil, kommunal xidmətlər, nəqliyyat və digər xərclər də yüksəlirsə, kağız üzərində maaş artımı real həyatda tam hiss olunmur. Ona görə də əsas göstərici nominal maaş deyil, real əməkhaqqı və işçinin bir saatlıq əməyindən əldə etdiyi gəlir olmalıdır.Daha ciddi problem isə əmək məhsuldarlığı ilə əməkhaqqının artımı arasındakı əlaqənin kifayət qədər açıq müzakirə edilməməsidir. İşçidən daha çox işləmək tələb olunursa, bunun müqabilində onun yaratdığı əlavə dəyərin nə qədəri özünə çatır? Bu suala cavab verilməlidir.Əgər işçi 2,2 faiz daha çox işləyirsə, amma bu əlavə əməyin yaratdığı iqtisadi dəyər onun gəlirində adekvat əks olunmursa, burada əmək bazarının səmərəliliyindən danışmaq çətindir. İşçini daha çox işlətməklə məhsuldarlıq yaratmaq mümkün deyil. Məhsuldarlıq texnologiya, idarəetmə, investisiya, peşəkar kadr və düzgün əməkhaqqı sistemi hesabına artırılmalıdır.Lakin burada sahibkarların üzləşdiyi artan xərcləri də nəzərə almaq lazımdır. Əməkhaqqı fondu, sosial ödənişlər, enerji, logistika, icarə, xammal və digər əməliyyat xərclərinin artması biznesin üzərindəki yükü artırır. Xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq üçün əlavə bir işçi qəbul etmək sadəcə əməkhaqqı ödəmək deyil, eyni zamanda vergi, sosial sığorta, inzibati və digər xərcləri də üzərinə götürmək deməkdir.Belə şəraitdə bəzi sahibkarların yeni işçi qəbul etmək əvəzinə mövcud işçilərin iş yükünü artırmağa üstünlük verməsi müəyyən qədər başadüşüləndir. Lakin bu, uzunmüddətli həll deyil. İşçinin üzərinə davamlı olaraq əlavə yük qoymaq qısa müddətdə biznesin xərclərini optimallaşdıra bilər, amma uzun müddətdə məhsuldarlığın azalmasına, işçi axınının artmasına və əmək motivasiyasının zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.Ona görə məsələyə yalnız “işəgötürən işçini çox işlədir” prizmasından yanaşmaq da düzgün deyil. Əsas suallar bunlardır ki, Sahibkarın xərcləri niyə artır? İşçinin gəliri niyə eyni templə artmır? Yaranan əlavə dəyər necə bölüşdürülür?Əgər biznesin xərcləri artır, amma məhsuldarlıq və satış həcmi buna uyğun yüksəlmirsə, sahibkarın daha çox işçi götürmək imkanları da məhdudlaşır. Nəticədə bir işçinin üzərinə daha çox iş düşür. Bu isə əmək saatlarının artmasını izah edən amillərdən biri ola bilər.Başqa bir təhlükə də var: işəgötürən yeni işçi qəbul etmək əvəzinə mövcud işçilərin üzərinə daha çox yük qoyursa, statistik göstəricilər müəyyən mənada aldadıcı görünə bilər. İş saatları artır, amma bunun arxasında yeni iş yerlərinin yaradılması yox, eyni işçiyə daha çox iş gördürülməsi dayanır.Bu məsələyə qeyri-rəsmi məşğulluğu da əlavə etmək lazımdır. Rəsmi əmək bazarında 144 saatlıq orta göstərici belə suallar doğurursa, əmək münasibətlərinin rəsmiləşdirilmədiyi sahələrdə vəziyyətin daha ağır olması mümkündür. Çünki qeyri-rəsmi işləyən insanların faktiki iş saatları, əlavə iş yükü, ödənişsiz əməyin həcmi və real saatlıq gəliri əmək statistikasında tam əks olunmaya bilər.

Ən ciddi problem də məhz buradadır. Rəsmi əmək müqaviləsi olmayan işçi yalnız əməkhaqqının bir hissəsini deyil, iş vaxtının hüquqi müdafiəsini, əlavə işə görə ödənişi, məzuniyyət hüququnu və digər sosial təminatları da itirmək riski ilə üzləşir. Belə şəraitdə işəgötürənin işçidən daha uzun müddət işləməsini tələb etməsi daha asan olur.

Qeyri-rəsmi sektorda “8 saatlıq iş günü” anlayışı da çox vaxt faktiki olaraq nəzarətdən kənarda qalır. İşçi səhər işə başlayır, axşam nə vaxt çıxacağı isə bəlli olmur. Əlavə saatların bir hissəsi ödənilmir, istirahət günlərində görülən iş isə bəzən adi hal kimi qəbul edilir.

Bu baxımdan rəsmi statistikada 144 saatlıq orta göstərici əmək bazarının bütün reallığını göstərmir. Əmək bazarının bir hissəsi statistikanın kənarında qalırsa, biz yalnız görünən hissəni ölçürük. Görünməyən hissədə isə işçinin real iş yükü daha yüksək ola bilər.

Daha acınacaqlısı odur ki, bəzi hallarda qeyri-rəsmi məşğulluq işəgötürən üçün rəqabət üstünlüyünə çevrilir. Rəsmi işləyən şirkət vergi, sosial ödəniş, məzuniyyət və əmək hüquqları ilə bağlı xərcləri daşıyır, qeyri-rəsmi işlədən müəssisə isə bu xərclərin bir hissəsindən yayınaraq daha aşağı maya dəyəri ilə fəaliyyət göstərə bilir. Bu isə dürüst biznesi cəzalandıran, qeyri-rəsmi fəaliyyəti isə stimullaşdıran vəziyyət yaradır.

Nəticədə problem yalnız işçinin hüququ ilə məhdudlaşmır. Bu, bütövlükdə iqtisadiyyatın məhsuldarlığına və dövlət büdcəsinə təsir edir. Qeyri-rəsmi işləyən insan sosial sığorta sisteminə tam şəkildə daxil olmur, gələcək pensiya təminatı zəifləyir, dövlət isə vergi və sosial ödənişlərdən məhrum olur.

Burada dövlət siyasətinin də rolu var. Biznesə elə şərait yaradılmalıdır ki, sahibkar işçi sayını azaltmaq və ya mövcud işçini daha çox işlətmək arasında seçim etməsin. Bunun üçün əməkhaqqı üzrə vergi və sosial yükünün optimallaşdırılması, istehsal xərclərinin azaldılması, enerji və logistika imkanlarının yaxşılaşdırılması, texnologiyaya investisiyanın stimullaşdırılması və məhsuldarlığın artırılması vacibdir.

Əks halda yaranan paradoks belə olur: sahibkarın xərci artır, işçinin iş yükü artır, amma iqtisadiyyatın məhsuldarlığı eyni sürətlə artmır. Belə model nə işçini, nə sahibkarı, nə də bütövlükdə iqtisadiyyatı qane edə bilər.

Biz uzun illərdir iqtisadiyyatın böyüməsini müxtəlif statistik rəqəmlərlə ölçürük. Amma iqtisadiyyat böyüyürsə, bunun nəticəsini vətəndaşın gündəlik həyatında da görmək lazımdır. İnsan daha çox işləyir, amma mənzil almaq, ailə saxlamaq, uşağının təhsilini təmin etmək və normal həyat yaşamaq getdikcə çətinləşirsə, onda iqtisadi artımın keyfiyyəti ciddi sual doğurur.

İqtisadiyyatın məqsədi insanı daha çox işlətmək deyil, insanın bir saatlıq əməyini daha dəyərli etməkdir. Biz hələ də “nə qədər işlədik?” sualını çox veririk, “bir saatlıq əməyimiz nə qədər dəyər yaratdı?” sualını isə kifayət qədər vermirik.

Ona görə də əmək bazarının əsas hədəfi işlənmiş saatların artırılması olmamalıdır. Əsas hədəf əmək məhsuldarlığının, saatlıq gəlirin, real əməkhaqqının və formal məşğulluğun artırılması olmalıdır.

Əsl məqsəd sahibkarın xərclərini işçinin hesabına azaltmaq da, işçinin gəlirini sahibkarın hesabına artırmaq da deyil. Məqsəd daha yüksək məhsuldarlıq yaratmaq, həmin məhsuldarlıq hesabına biznesin gəlirini artırmaq və yaranan əlavə dəyərin həm sahibkara, həm də işçiyə daha ədalətli çatmasını təmin etməkdir. Əgər insan daha çox işləyir, amma gəliri və sosial müdafiəsi buna uyğun artmırsa, bunu əmək bazarının uğuru kimi təqdim etmək olmaz. İşçinin daha çox işləməsi yox, daha məhsuldar işləyərək daha çox qazanması iqtisadi inkişafın əsas göstəricisi olmalıdır.

Əks halda 144 saatlıq göstəricini iqtisadi uğur kimi təqdim etmək çox asandır. Amma işçidən soruşmaq lazımdır: “Sən daha çox işləyirsən, bəs bunun müqabilində həyatın nə qədər yaxşılaşıb?” Qeyri-rəsmi sektorda isə məsələ daha sərtdir: orada işçi çox vaxt nə qədər işlədiyini də, həmin əməyin real dəyərinin nə qədər olduğunu da özü müəyyən edə bilmir. Bu səbəbdən qeyri-rəsmi məşğulluğun azaldılması təkcə vergi məsələsi deyil, birbaşa əmək hüquqları, sosial müdafiə və sosial ədalət məsələsidir.
Bu baxımdan 144 saatlıq göstəriciyə yalnız “işçilər daha çox işləyir” kimi baxmaq kifayət deyil. Bunun arxasında biznes xərclərinin artması, yeni işçi qəbulunun bahalaşması, əmək məhsuldarlığının səviyyəsi, qeyri-rəsmi məşğulluq və işçinin real gəliri kimi bir-biri ilə əlaqəli amillər araşdırılmalıdır. Əmək bazarının əsl testi insanların daha çox işləməsi yox, daha az vaxtda daha çox dəyər yaratması və yaratdığı dəyərin daha böyük hissəsinin onun gəlirinə çevrilməsidir. Əgər bunun əvəzinə həm sahibkarın xərci, həm işçinin iş yükü artır, amma məhsuldarlıq və real gəlir eyni səviyyədə qalırsa, burada artıq təkcə əmək bazarından deyil, iqtisadi modelin səmərəliliyindən danışmalıyıq”.