Mədəniyyət yalnız insanın geyimi, danışıq tərzi və ya ictimai yerlərdə davranışı ilə ölçülmür. İnsanlara münasibət, şəxsi sərhədlərə hörmət, fərqli fikirləri qəbul etmək, ictimai qaydalara əməl etmək və ətraf mühitə qarşı məsuliyyətli davranmaq da mədəniyyətin əsas göstəricilərindəndir.
Gündəlik həyatda isə mədəni davranış normalarına əməl etməyən insanlarla tez-tez qarşılaşırıq. Bu şəxslər rəhbər, iş yoldaşı, qohum, dost, qonşu və ya tabeçiliyimizdə olan əməkdaş ola bilər. Bəs mədəni insan hansı xüsusiyyətlərə sahibdir? Mədəniyyətsiz davranışlar nələrdir və belə hallarla necə mübarizə aparmaq mümkündür?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Mədəni insan hansı xüsusiyyətlərə sahibdir?
Mədəni insan, ilk növbədə, yalnız öz hüquq və rahatlığını deyil, qarşısındakı şəxsin də hüquq və rahatlığını nəzərə alır. Belə insanların davranışında bir sıra ümumi xüsusiyyətlər müşahidə olunur.
Mədəni insan:
* Başqalarının şəxsi həyatına və seçimlərinə müdaxilə etmir. Hətta yaxın münasibətdə olduğu insanlara qarşı belə şəxsi sərhədlərə hörmət edir.
* İnsanlara sosial statusuna, maddi vəziyyətinə və tutduğu vəzifəyə görə fərqli münasibət göstərmir. Yüksək vəzifəli şəxslə ünsiyyətdə göstərdiyi hörməti sadə vətəndaşa münasibətdə də qoruyur.
* Özünə hörmət etdiyi kimi qarşısındakı insana da hörmət edir.
* Qarşı tərəfin şəxsi həyatına aid suallar verməkdən çəkinir. Çünki şəxsi məsələlər yalnız həmin şəxsin istəyi olduqda müzakirə mövzusu ola bilər.
* Ona ünvanlanan suallara laqeyd və kobud şəkildə deyil, mümkün qədər aydın və təmkinli cavab verir.
* Problemləri münaqişə və qarşıdurma yolu ilə deyil, dialoq və qarşılıqlı anlaşma vasitəsilə həll etməyə çalışır.
* İnsanları xarici görünüşünə, geyiminə və sosial vəziyyətinə görə qiymətləndirmir.
* Etdiyi yaxşılığın qarşılığını gözləmir.
* Dürüstlüyü və düzgün davranışı əsas prinsip kimi qəbul edir.
* İctimai yerlərdə sıra qaydalarına əməl edir.
* Səhv etdikdə üzr istəməkdən çəkinmir.
* Özündən fərqli düşünən insanları təhqir və ya qınaq obyektinə çevirmir.
* Avtomobil idarə edərkən səbəbsiz yerə siqnal vermək kimi digər insanların rahatlığını pozan davranışlardan uzaq durur.
* İnsanları dini, irqi, milli və digər fərqlərinə görə alçaltmır və ayrı-seçkiliyə məruz qoymur.
Mədəniyyətsiz davranışlar hansılardır?
Mədəniyyətsizlik yalnız kobud danışmaqdan ibarət deyil. İctimai məkanlarda davranış qaydalarının pozulması, ətraf mühitin çirkləndirilməsi, başqalarının şəxsi sərhədlərinə müdaxilə və digər insanlara hörmətsiz münasibət də bu anlayışa daxildir.
Ətrafı zibilləyənlər
İctimai yerlərdə tullantıların yerə atılması ən geniş yayılmış mədəniyyətsiz davranışlardan biridir. Parklarda, küçələrdə, dənizkənarı ərazilərdə və digər istirahət məkanlarında zibilin yerə atılması həm estetik görünüşü pozur, həm də ətraf mühit üçün təhlükə yaradır.
Bu davranışın qarşısının alınması məqsədilə qanunvericilikdə də müəyyən məsuliyyət tədbirləri nəzərdə tutulub. Məişət tullantılarının zibil qutularından kənara atılması ilə bağlı İnzibati Xətalar Məcəlləsində cərimələr müəyyənləşdirilib. Eyni zamanda ətraf mühitin, meşələrin və su hövzələrinin çirkləndirilməsi ilə bağlı da müxtəlif inzibati məsuliyyət tədbirləri mövcuddur.
Bu baxımdan ətraf mühitin təmiz saxlanılması yalnız dövlət qurumlarının deyil, hər bir vətəndaşın məsuliyyətidir.
İctimai yerlərdə yüksək səslə danışanlar
İctimai nəqliyyatda yüksək səslə danışmaq, gülmək, digər sərnişinləri narahat etmək və kobud davranmaq ictimai davranış normalarına ziddir. Eyni hal restoran, park, xəstəxana, mağaza və digər ümumi istifadə məkanlarına da aiddir.
İctimai məkan anlayışının əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, burada insan yalnız öz rahatlığını deyil, ətrafındakı şəxslərin də rahatlığını nəzərə almalıdır.
Sosial şəbəkələrdə və real həyatda təhqirə yol verənlər
Söyüş və təhqir həm real həyatda, həm də virtual mühitdə digər şəxsin şərəf və ləyaqətinə toxunan davranış hesab olunur. Azərbaycan qanunvericiliyində böhtan və təhqirlə bağlı hüquqi məsuliyyət müəyyənləşdirilib.
Cinayət Məcəlləsinin 147-ci və 148-ci maddələri böhtan və təhqirlə bağlı məsuliyyəti tənzimləyir. Eyni zamanda şəxsin şərəf və ləyaqətinin toxunulmazlığı Konstitusiya ilə qorunur.
Sosial şəbəkələrdə təhqirə məruz qalan şəxs qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada məhkəməyə müraciət edə bilər. Saxta profillərdən istifadə etməklə törədilən belə əməllərlə bağlı isə Cinayət Məcəlləsinin 148-1-ci maddəsində ayrıca məsuliyyət nəzərdə tutulur.
Küçədə və digər ictimai yerlərdə söyüş və nalayiq hərəkətlər ictimai asayişin pozulması ilə müşayiət olunarsa, əmələ hüquqi qiymət verilərkən xuliqanlıqla bağlı normalar da tətbiq oluna bilər.
Başqalarını dinləməyənlər
Ünsiyyət mədəniyyətinin əsas elementlərindən biri qarşı tərəfi dinləmək bacarığıdır. İnsan danışarkən onun sözünü kəsmək, fikrinə əhəmiyyət verməmək və daim öz mövqeyini önə çəkmək sağlam ünsiyyətə mane olur.
Mədəni ünsiyyət yalnız danışmaq deyil, həm də dinləməyi bacarmaqdır.
Başqalarını yersiz tənqid edənlər
Konstruktiv tənqidlə şəxsi alçaltma arasında ciddi fərq var. İnsanların xarici görünüşünü, həyat tərzini, ailəsini və şəxsi seçimlərini səbəbsiz şəkildə tənqid etmək sosial münasibətlərdə gərginlik yaradır.
Sıra mədəniyyətinə əməl etməyənlər
Sıra qaydalarını pozmaq digər insanların vaxtına və hüququna hörmətsizlikdir. Xüsusilə banklarda, xəstəxanalarda, dövlət qurumlarında, ictimai nəqliyyatda və digər xidmət sahələrində növbəyə riayət etmək sosial davranış mədəniyyətinin mühüm göstəricilərindən biridir.
Başqalarının şəxsi söhbətlərinə müdaxilə edənlər
İnsanların ailə məsələlərinə, şəxsi münasibətlərinə və özəl söhbətlərinə icazəsiz müdaxilə etmək şəxsi sərhədlərin pozulmasıdır. Eyni zamanda bir insan telefonla danışarkən onun söhbətini qəsdən dinləmək də etik davranış normalarına uyğun deyil.
Saqqızı yerə atmaq da mədəniyyətsizlikdir
İctimai yerlərdə tez-tez rast gəlinən başqa bir problem çeynənmiş saqqızların yerə atılmasıdır. Bu, ilk baxışdan kiçik bir davranış pozuntusu kimi görünsə də, ətraf mühit baxımından müəyyən problemlər yarada bilər.
Yerə atılan saqqız uzun müddət parçalanmadan qala, ayaqqabılara yapışaraq ətrafa yayıla və bəzi heyvanlar üçün təhlükə yarada bilər. Xüsusilə quşların saqqızı qida ilə səhv salması və nəticədə dimdiklərinin yapışması ilə bağlı hallar qeyd olunur.
Bu səbəbdən saqqız çeynədikdən sonra onu kağıza bükərək zibil qutusuna atmaq ən sadə, lakin vacib davranış qaydalarından biridir.
Ətraf mühitə münasibət, əslində, insanın ümumi mədəniyyətinin göstəricisidir. Təbiətin qorunması məsələsi dini və etik baxımdan da mühüm yer tutur. İslamda yer üzündə tarazlığın qorunması, ətraf mühitə zərər vurmamaq və canlılara qarşı mərhəmətli davranmaq xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Söyüşdən necə uzaqlaşmaq olar?
İnsanın danışıq tərzi onun sosial davranışının mühüm göstəricilərindən biridir. Davamlı şəkildə söyüş və təhqiramiz ifadələrdən istifadə həm şəxsin sosial münasibətlərinə mənfi təsir göstərə, həm də ətrafındakı insanlarda mənfi təəssürat yarada bilər.
Bu vərdişdən uzaqlaşmaq üçün ilk növbədə məqsəd müəyyənləşdirmək lazımdır. Məsələn, insan müəyyən müddət ərzində söyüş işlətməməyə çalışa və öz davranışını izləyə bilər. Hansı situasiyalarda daha çox nalayiq ifadələr işlətdiyini müəyyənləşdirmək də problemin səbəbini anlamağa kömək edir.
Bundan əlavə, aqressiv və təhqiramiz ünsiyyəti normallaşdıran məzmundan uzaqlaşmaq, emosiyaları idarə etməyi öyrənmək və problem yarandıqda söyüş əvəzinə fikri sakit şəkildə ifadə etmək daha sağlam ünsiyyət formasıdır.
Əslində, mədəni davranış böyük və mürəkkəb qaydalar toplusu deyil. Başqasının hüququna, şəxsi sərhədlərinə, vaxtına və rahatlığına hörmət etmək, ətraf mühiti qorumaq və öz davranışının nəticələrini düşünmək kifayətdir. Cəmiyyətdə mədəniyyətin formalaşması da məhz bu kiçik davranışların gündəlik həyata çevrilməsindən başlayır.
Ayşən Vəli