Bu qaydanı kim yaradıb?
Bu günün insanları öyrəncəli olub, gündə 3 dəfə yemək. Amma bu rejimin kim tərəfindən tərtib olunduğunu kimsə bilmir. Niyə iki yox, dörd yox, məhz üç dəfə? Ya da gündə bir dəfə yemək yemək. Halbuki qədim insanlar həftədə 3 dəfə qida qəbul edə bilirmişlər, onlarda standart rejim yaratmaq imkanı demək olar ki, mümkün olmayıb. Nəzərə alsaq ki, qida insanı enerji ilə təmin etmək üçün lazımdır. Deməli insan daim qida qəbul etməlidir. Amma orqanizmimizdə depolanan enerjinin xeyli hissəsinin həzmə sərf olunduğunu nəzərə alsaq, “insan niyə çox yeyir” sualına da cavab tapmalıyıq.
Gündə üç dəfə yemək insan biologiyasının dəyişməz qanunu deyil, əsasən tarix, iş rejimi, mədəniyyət və iqtisadiyyatın formalaşdırdığı vərdişdir. İnsanlar tarix boyu heç də hamısı səhər–günorta–axşam şəklində yeməyiblər. Məsələn, bəzi qədim Roma ənənələrində əsas yemək günortadan sonra olurdu, orta əsrlər Avropasında isə iki əsas yemək kifayət qədər yayılmışdı. Elmi icmal mənbələr də üç dəfə yeməyin nisbətən yeni davranış olduğunu qeyd edir.
Müasir üçlük bir neçə mərhələdə formalaşıb:
işıq və gündəlik həyat rejimi - insanlar yeməkləri gün işığına uyğunlaşdırırdılar
hərbi təşkilatlanma - Britaniya Kral Donanmasında XVI əsrdən etibarən üç müntəzəm yeməkdən istifadə olunması bu modelin erkən nümunələrindəndir
Sənaye İnqilabı - fabriklər insanları konkret saatlarda işləməyə məcbur etdikcə yemək fasilələri də standartlaşdı. Səhər yeməyi işdən əvvəl, nahar iş zamanı, şam isə işdən sonra yerləşdi. Daha sonra məktəblər, ofislər, ailə həyatı, restoranlar və qida sənayesi bu ritmi daha da möhkəmləndirdi. Yəni burada “bir nəfər oturdu və üç yemək qaydasını icad etdi” kimi bir hadisə yoxdur. Daha çox tədricən yaranmış sosial standartdır.
“Bunu Rokfeller Fondu yaradıb” iddiası
Bu iddia müəyyən mənbələrdə tez-tez rast gəlinir, amma bunun doğru olduğunu qətiyyətlə demək olmur. Əksinə, üç yemək modelinin Rokfeller Fondundan xeyli əvvəl mövcud olduğuna dair tarixi məlumatlar var. Məsələn, Britaniya Kral Donanmasının XVI əsrdə üç yemək rejimindən istifadə etdiyi barədə mənbələr var. Rokfeller Fondu isə 1913-cü ildə yaradılıb. Deməli, “Rokfeller Fondu üç dəfə yemək qaydasını yaratdı” versiyası xronoloji baxımdan da problemli görünür.
Burada başqa bir şeylə qarışıqlıq yarana bilər: Rokfeller ailəsi və fondunun XX əsrdə səhiyyə, qidalanma, kənd təsərrüfatı və ictimai səhiyyədə böyük təsiri həqiqətən olub. Bu, real və araşdırıla bilən tarixdir. Lakin “üç dəfə yemək qaydasını onlar yaratdı” bundan tamamilə başqa iddiadır. Maraqlıdır ki, bu gün Rokfeller Fondu qidalanma ilə bağlı böyük proqramlar maliyyələşdirir və 2019-cu ildən “Food is Medicine” təşəbbüslərinə dəstək verir. Bu müasir fəaliyyət bəzən internetdə daha qədim hadisələrlə qarışdırılır.
Bəs “qida sənayesi bizi məqsədli şəkildə belə yedizdirir” hissəsində həqiqət varmı? Burada artıq müəyyən həqiqət payı var. Amma bunu konspirasiya formasında təqdim etmək düzgün deyil. Qida şirkətləri əlbəttə ki, insanların nə və nə vaxt yeməsinə təsir edən marketinq aparıblar. Məsələn, XX əsrdə səhər yeməyi ilə bağlı reklam kampaniyaları müəyyən qidaları “normal səhər yeməyi” kimi təqdim edib. 1920-ci illərdə Edward Bernaysın satışları artırmaq üçün “daha ağır səhər yeməyi” ideyasını həkim rəyləri vasitəsilə yayması bunun məşhur nümunəsidir.
Xəstəxanaların məqsədli “sistem” kimi qurulması məsələsi
Bir tərəfdən, müasir tibb və xəstəxana sistemi tamamilə neytral, təsirsiz bir struktur deyil. Onun necə təşkil olunmasına dövlətlər, universitetlər, sığorta şirkətləri, dərman şirkətləri, fondlar, peşəkar təşkilatlar və iqtisadi maraqlar təsir edə bilər. Böyük fondların, o cümlədən Rokfeller qurumlarının XX əsrin əvvəllərində tibb təhsilinin və ictimai səhiyyənin inkişafında əhəmiyyətli rolu olub.
Amma bundan “Xəstəxanalar əslində insanları xəstə saxlamaq üçün qəsdən yaradılıb” nəticəsi çıxmır. Əksinə, xəstəxanaların yaranmasının çoxsaylı və kifayət qədər adi səbəbləri var: cərrahiyyə, infeksiyaların müalicəsi, doğuş, travmalar, təcili yardım, laborator diaqnostika və s.
Ən maraqlı hissə: gündə 3 dəfə yemək lazımdırmı?
Burada “üç dəfə yemək mütləqdir” demək də düzgün olmaz. İnsan orqanizmi gündə dəqiq üç dəfə qida qəbul etməyə proqramlaşdırılmış mexanizm deyil. Tədqiqatlarda yemək sayının universal standart olmadığı və müxtəlif yemək rejimlərinin mövcud olduğu göstərilir.
Məsələn, sağlam bir insan üçün 2 böyük yemək, 3 orta yemək, 3 yemək + qəlyanaltılar, müəyyən zaman pəncərəsində yemək kimi müxtəlif modellər praktik olaraq mümkün ola bilər. Burada əsas sual “3 rəqəmi doğrudurmu?” yox, ümumi enerji ehtiyacı, zülal, lif, mikroelementlər, qidanın keyfiyyəti, fiziki aktivlik və fərdi metabolik xüsusiyyətlər necədir? sualıdır.
Üç yeməkli rejim təbii və əbədi insan qaydası deyil. Onun müasir formasının yayılmasında sosial və iqtisadi dəyişikliklər, xüsusən sənayeləşmə böyük rol oynayıb. Qida sənayesi insanların yemək vərdişlərinə marketinq vasitəsilə ciddi təsir göstərib. Böyük fondlar və təşkilatlar tibb və qidalanma sistemlərinin inkişafına təsir göstəriblər. Sübut olunmayan 3 məsələ var, birincisi, “gündə üç dəfə yemək qaydasını Rokfeller Fondu yaradıb”, ikincisi, “xəstəxanalar insanları bilərəkdən xəstə saxlamaq üçün yaradılıb”, yanlış nəticə isə üç dəfə yemək lazım deyil”.
V.VƏLİLİ