"ABŞ ilə İran arasındakı atəşkəsi keçmiş zamanda təsvir etmək əslində düzgün olmazdı. Münaqişə heç vaxt tam dayanmayıb". Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında deputat Naqif Həmzəyev deyib.
Onun sözlərinə görə, 60 günlük "atəşkəs" avqustun 17-də başa çatdı, lakin tərəflər sazişə yaxınlaşmadılar: "Müharibəni sona çatdırmaq üçün danışıqlar hər iki tərəfin İslamabad memorandumunun şərtlərini yerinə yetirmədiyi vəziyyətdə dayanıb qalıb.
Faktiki döyüş fevral 2026-dan bəri fasilələrlə davam edir. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri iyulda İran limanlarına gedən gəmilərə qarşı blokadanı yenidən bərpa etdi, avqustun əvvəlindən isə 55-dək kommersiya gəmisinin istiqamətini dəyişdirdi, iki gəmini isə hərəkətsiz vəziyyətə saldı. İran xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, ABŞ iyun memorandumunu pozmaqda davam etdiyi müddətdə danışıqların yenidən başlaması mümkün deyil. Öz növbəsində, Ali Rəhbərin hərbi müşaviri Möhsen Rezai xəbərdarlıq edib ki, İran ABŞ hərbi gəmilərini Hörmüz boğazının "qadağan olunmuş" marşrutunda hədəf ala bilər.
Alovlanma ehtimalı yüksək qiymətləndirilir. Münaqişə əslində heç zaman tam sönməyib. Atəşkəs adı altında hərbi əməliyyatlar (blokada, gəmilərə hücumlar, hava zərbələri) fasilələrlə davam edib. Prezident Trampın özünün məsələni həll etməyə tələsmədiyini bildirməsi də qısamüddətli sülhün ehtimalını azaldır.
Təhlükəsizlik baxımından birbaşa hərbi risk aşağı qiymətləndirilir. Azərbaycan münaqişənin tərəfi deyil. Amma regionda gərginliyin artması Bakının ənənəvi həssas balans siyasətini çətinləşdirə bilər, sərhədyanı təhlükəsizlik məsələlərini isə həssaslaşdırır.
İqtisadiyyat baxımından mənzərə ikitərəflidir. Hörmüz boğazındakı blokada qlobal neft-qaz nəqliyyatına ciddi zərbə vurur və dünya enerji qiymətlərini yuxarı itələyir. Azərbaycan neft-qaz ixracatçısı kimi bundan qısamüddətli fayda əldə edə bilər. Digər tərəfdən, uzunmüddətli qeyri-sabitlik regional ticarət dəhlizlərinə, investisiya mühitinə və qlobal bazarlardakı ümumi qeyri-müəyyənliyə mənfi təsir göstərə bilər.
Bu gərgin regional fon üzərində Azərbaycanın diplomatik fəallığı diqqəti çəkir. İran prezidenti Məsud Pəzeşkian bir neçə dəfə Azərbaycana açıq təşəkkürünü bildirib. Aprelin 2-də Pəzeşkian İlham Əliyevə zəng edərək Azərbaycanın İrana göstərdiyi humanitar yardıma görə minnətdarlığını çatdırdı, Əliyev isə cavabında "dost və qardaş xalqlarımızın əsrlər boyu bir-birinə dayaq olduğunu" vurğuladı. Bu tendensiya yayda da davam etdi: Əliyev Azərbaycan haqqında söylədiyi xoş sözlərə görə yenidən Pəzeşkiana təşəkkür edərək bölgədəki son hadisələr fonunda Azərbaycanın "qardaş İran xalqının yanında olduğunu" bildirdi.
Xarici işlər naziri səviyyəsində də oxşar mesajlar səslənib. Abbas Əraqçi İran və Azərbaycan prezidentləri arasındakı əlaqələri yüksək qiymətləndirərək, Pəzeşkianın Əliyevlə telefon danışığının iki ölkənin münasibətlərində yeni səhifə açdığını bildirib.
Eyni dövrdə Bakı Vaşinqtonla da sıx təmasda olub. Avqustun 8-də Tramp öz təşəbbüsü ilə Əliyevlə telefon danışığı edərək İranla davam edən müharibə barədə onun fikrini öyrənmək istəyib — konkret olaraq, ABŞ-ın hazırkı təzyiq siyasəti davam etdirilərsə İranın təslim olma ehtimalı barədə sual verib. Əliyevin cavabı diqqətəlayiqdir. O, bunu real ssenari hesab etməyib və 1980–1988-ci illər İran-İraq müharibəsi ilə tarixi paralel aparıb — o zaman da Tehranın təslim olacağı gözlənilirdi, əksinə münaqişə İran xalqını daha da sıx birləşdirdi. Əliyev yeganə yolun sülh və konstruktiv danışıqlardan keçdiyini vurğulayıb.
Söhbətin əsas hissəsi isə ikitərəfli və regional əməkdaşlıq məsələləri olub. Tramp sülh prosesində Əliyevin rolunu yüksək qiymətləndirib, son bir ildə regionda sabitliyin təmin olunduğunu vurğulayıb, TRIPP layihəsinin regional bağlantılar baxımından əhəmiyyətindən danışıblar.
Bu paralel təmaslar Azərbaycanın ənənəvi balanslaşdırıcı xarici siyasət xəttinin davamı kimi oxunur. Bir tərəfdən Bakı İranla yaxınlığını tarixi bağlar, qonşuluq və humanitar dəstək dilində vurğulayır. Digər tərəfdən ABŞ ilə strateji tərəfdaşlığı (TRIPP layihəsi, sülh prosesi) dərinləşdirir. Hər iki tərəflə eyni vaxtda müsbət kanal saxlamaq Bakıya regional gərginlikdən birbaşa zərər çəkmədən, hətta potensial sabitləşdirici, vasitəçi rol oynamaq imkanı yaradır. Bu da münaqişənin yaratdığı təhlükəsizlik və iqtisadi risklərin qismən yumşaldılmasına xidmət edə bilər".