ABŞ-İsrailin İrana qarşı müharibəsi qlobal neft və təbii qaz tədarükünü ciddi şəkildə pozub. Enerji böhranından isə ən çox qazanc əldə edən sahələrdən biri kömür sənayesi olub.
SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi xəbərə görə, Cənubi Afrikanın istilik elektrik stansiyaları üçün kömür istehsalçısı Thungela Resources şirkəti bu ilin ilk yarısında mənfəətinin ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə iki dəfə artdığını açıqlayıb. Şirkətin gəlirlərinin yüksəlməsinə kömürə tələbatın artması və qiymətlərin bahalaşması səbəb olub.
Kömür nisbətən ucuz və geniş yayılmış yanacaq növü olsa da, ətraf mühit üçün ən zərərli fosil yanacaqlardan biri hesab olunur. Onun hasilatı su çirklənməsinə, yandırılması isə atmosferə böyük həcmdə karbon emissiyasının buraxılmasına səbəb olur.
İran müharibəsi qlobal enerji böhranını daha da dərinləşdirib. Fevralın 28-də Tehrana qarşı hücumların başlamasından sonra İran Hörmüz boğazını bağlayıb. Sülh dövründə dünya üzrə neft və mayeləşdirilmiş təbii qaz daşımalarının təxminən beşdə biri bu marşrutdan keçirdi.
Boğazın bağlanması neft və qaz tədarükünü azaldıb, nəticədə qiymətlər kəskin yüksəlib. Bir sıra ölkələr elektrik enerjisi istehsalını davam etdirmək üçün daha əlçatan alternativ kimi kömürə üz tutub. Kömürün qiyməti də artsa da, o, neftlə müqayisədə daha ucuz və daha əlçatan olaraq qalır.
Böhrandan xüsusilə Asiya ölkələri təsirlənib. ABŞ Enerji İnformasiya Administrasiyasının məlumatına görə, 2022-ci ildə Hörmüz boğazından keçən neft və qazın təxminən 82 faizi Asiyaya yönəlib. Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya əsas alıcılar sırasında olub.
Münaqişənin Körfəz ölkələrinin enerji infrastrukturlarına təsiri də tədarükün azalmasına səbəb olub. Qətərdəki Ras Laffan enerji kompleksi, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki Das Island LNG terminalı, Fujairah neft terminalı və Ruwais Neft Emalı Kompleksi də hücumların hədəfinə çevrilib. Səudiyyə Ərəbistanı və Omanda da enerji obyektlərinə zərbələr endirilib.
Enerji məlumatları üzrə ixtisaslaşan Ember şirkətinin təhlilinə görə, ən pis ssenaridə qlobal kömür hasilatı 2026-cı ilin sonuna qədər 2025-ci illə müqayisədə 1,8 faiz arta bilər.
Müharibənin başlamasından sonra bir sıra Asiya ölkələri kömürlə işləyən elektrik stansiyalarının istehsalını artırmaq qərarına gəlib.
Yaponiya köhnə və yüksək emissiyalı kömür stansiyalarına tətbiq olunan bəzi məhdudiyyətləri yumşaldıb. Cənubi Koreya isə 2040-cı ilə qədər bağlamağı planlaşdırdığı kömür stansiyalarının fəaliyyətinin dayandırılmasını təxirə salıb.
Banqladeşdə əvvəlcə elektrik enerjisinə məhdudiyyətlər tətbiq edilib, universitetlər bağlanıb və nəqliyyat üçün yanacaq satışı məhdudlaşdırılıb. Daha sonra ölkədə kömürlə işləyən elektrik stansiyalarının istehsalı artırılıb.
Tailand, Filippin və Vyetnam da azalan qaz ehtiyatlarını qorumaq məqsədilə kömürlə elektrik istehsalını artırıb.
Pakistanda isə iyul ayına qədər idxal kömürü ilə istehsal olunan elektrik enerjisinin həcmi ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 90 faiz artıb.
Çin və Hindistan hazırda dünya üzrə istehlak edilən kömürün təxminən 70 faizini istifadə edir. Hər iki ölkə həm də böyük kömür istehsalçılarıdır.
Hindistanda artan istilər elektrik enerjisinə tələbatı yüksəldir. Ölkə hökuməti yeni kömür mədənlərinin istifadəyə verilməsini planlaşdırır.
Almaniya da elektrik enerjisi istehsalının təhlükəsizliyini iqlim öhdəliklərinə görə riskə atmayacağını açıqlayıb. İtaliya isə kömürdən mərhələli imtina planını 2025-ci ilin sonundan 2038-ci ilə qədər uzadıb.
İndoneziya dünyanın ən böyük kömür ixracatçısıdır. Onu Avstraliya və Rusiya izləyir.
İndoneziya hökuməti mart ayında kömür hasilatını azaltmaqla bağlı əvvəlki planlarından geri çəkilib. Bu qərarın əsas səbəblərindən biri qiymət artımından faydalanmaq olub. İyul ayında kömürün qiyməti tonuna 131,85 dollar təşkil edib. Ötən ilin eyni dövründə bu göstərici 102,20 dollar olub.
Cənubi Afrikanın Thungela Resources şirkəti isə yanvar-iyun aylarında mənfəətinin ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə iki dəfə artdığını bildirib.
Şirkətin Avstraliyanın Kvinslend ştatındakı Ensham mədənində istehsal ilin ilk yarısında 38 faiz artaraq 2,2 milyon tona çatıb. Ötən ilin eyni dövründə bu göstərici 1,6 milyon ton idi.
Thungela hesab edir ki, Avropa və Asiya bazarlarının qış mövsümünə hazırlaşması fonunda kömür qiymətləri yüksək olaraq qala bilər.
Kömürə tələbatın artması ölkələrin təmiz enerjiyə keçid planları ilə ziddiyyət təşkil edir. 2021-ci ildə COP26 sammitində 40-dan çox ölkə, o cümlədən İndoneziya və Vyetnam kömürdən istifadənin azaldılması ilə bağlı öhdəlik götürmüşdü. Çin və Hindistan isə bu öhdəliyə qoşulmamışdı.
Enerji keçidi üzrə analitik Nik Hedlinin sözlərinə görə, Yaxın Şərqdəki böhran bir sıra ölkələrin planlarını pozub. Bunun əsas səbəbi həmin dövlətlərin böhran zamanı istifadə edə biləcəyi kifayət qədər bərpa olunan enerji gücünə malik olmamasıdır.
Ekspertin fikrincə, qaz qiymətləri yüksəldikdə kömür idxal olunan qazla müqayisədə daha ucuz alternativə çevrilir. Lakin uzunmüddətli perspektivdə kömürün bərpa olunan enerji mənbələri ilə qiymət baxımından rəqabət aparması çətindir.
Bununla belə, analitiklər hesab edirlər ki, bəzi ölkələrdə kömür istifadəsinin artması Avropadakı uzunmüddətli azalma tendensiyası ilə qismən kompensasiya olunur. Çin də bərpa olunan enerji mənbələrinə böyük investisiyalar yatırır.
Ekspertlər hesab edir ki, qlobal fosil yanacaq tədarük zəncirlərində yaranan problemlər təmiz enerji mənbələrini daha rəqabətqabiliyyətli edə və ölkələri alternativ enerjiyə daha çox investisiya yatırmağa məcbur edə bilər.
Nəticə etibarilə, İran müharibəsinin yaratdığı enerji böhranı qısa müddətdə kömürə tələbatı və kömür şirkətlərinin gəlirlərini artırsa da, uzunmüddətli perspektivdə ölkələrin enerji təhlükəsizliyini təmin etmək üçün təmiz enerji və elektrikləşməyə keçidi sürətləndirməsi zərurəti daha da aktuallaşır.