ABŞ və İran arasında döyüşlərin dayandırılması və uzunmüddətli siyasi razılaşmanın əldə olunması məqsədilə imzalanmış Anlaşma Memorandumunun (MoU) müddəti avqustun 17-də başa çatır. Tərəflər son həftələrdə bir-birlərini razılaşmanın şərtlərini pozmaqda ittiham edib və sənədin uzadılması ilə bağlı ortaq mövqeyə gəlməyiblər.
SİA-nın xarici mətbuata istinadən verdiyi məlumata görə, İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, Tehran hələ ABŞ-la danışıqları bərpa etmək barədə qərar verməyib. Bununla yanaşı, Qətər və Pakistan vasitəçilər kimi İranla əlaqələri davam etdirirlər. İran həmçinin Omanla Hörmüz boğazında yeni gəmiçilik marşrutlarının müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı ayrıca razılaşma üzərində işləyir. Tehran bunun yalnız siyasi həll əldə olunacağı təqdirdə mümkün olacağını bildirir.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə cümə günü Nyu-Yorkda tərəfdarları qarşısında çıxış edərkən Hörmüz boğazı ilə bağlı daha sərt mövqe nümayiş etdirib. O, ABŞ-ın İranı məğlub etdikdən sonra strateji su yolunu ABŞ ərazisi elan edə biləcəyini bildirib.
Razılaşma nəyi nəzərdə tuturdu?
ABŞ Prezidenti Donald Tramp və İran Prezidenti Məsud Pezeşkian arasında iyunun 17-də imzalanan memorandum Pakistanda keçirilən yüksək səviyyəli danışıqlardan sonra əldə olunmuşdu.
Sənədin əsas məqsədi üç aydan artıq davam edən müharibəyə son qoymaq, Fars körfəzində, xüsusilə neft və qaz daşımalarında yaranmış problemləri aradan qaldırmaq və diplomatik həll yolu tapmaq idi. Razılaşmada həmçinin Livandakı qarşıdurmanın dayandırılması məsələsi də nəzərdə tutulurdu.
Memoranduma əsasən, tərəflər hərbi əməliyyatları dərhal və daimi şəkildə dayandırmalı, daha sonra isə müharibənin bütün cəbhələrdə tam başa çatmasını təsdiqləyən yekun saziş hazırlanmalı idi. Bu sazişin BMT Təhlükəsizlik Şurası tərəfindən təsdiqlənməsi və 60 gün ərzində əldə olunması planlaşdırılırdı. Tərəflərin qarşılıqlı razılığı ilə müddətin uzadılması da mümkün idi.
Razılaşmaya əsasən, ABŞ 30 gün ərzində dəniz blokadasına son qoymalı, yekun saziş əldə edildikdən sonra qüvvələrini İran yaxınlığından çıxarmalı və İranın bərpası və inkişafı üçün ən azı 300 milyard dollar həcmində proqram hazırlamalı idi. Vaşinqton həmçinin İrana qarşı sanksiyaları dayandırmalı, İran neftinin ixracına güzəştlər verməli və Tehranın dondurulmuş vəsaitlərinə çıxışını təmin etməli idi.
İran isə Hörmüz boğazında minaların təmizlənməsinə və gəmilərin 60 gün ərzində ödənişsiz keçidinə şərait yaratmalı idi. Tehran eyni zamanda nüvə silahı əldə etmək niyyətində olmadığını bir daha təsdiqləməli və uranın zənginləşdirilməsi kimi məsələlər üzrə danışıqlara başlamalı idi.
Razılaşma niyə işləmədi?
Sənəd imzalandıqdan qısa müddət sonra ABŞ və İran onun şərtlərinin necə tətbiq edilməli olduğu barədə fikir ayrılığına düşdülər. Əsas mübahisələrdən biri memorandumun yalnız atəşkəs, yoxsa müharibənin tam başa çatmasını nəzərdə tutan daha geniş razılaşma olması ilə bağlı idi.
İyunun 27-də Tramp İranın bölgədəki zərbələrini razılaşmanın pozulması kimi qiymətləndirdi. İran isə ABŞ-ın hücumlarının memorandumun birinci maddəsini pozduğunu bildirdi.
İyulun 7-də Tramp razılaşmanın artıq qüvvədə olmadığını açıqladı. Bundan sonra ABŞ-ın İrana qarşı hücumları davam etdi. İran tərəfi Vaşinqtonu bütün öhdəliklərini pozmaqda və dayandırmaqda ittiham etdi. Tehran da öz öhdəliklərini dayandırdığını açıqladı.
ABŞ İran əleyhinə sanksiyaları tam aradan qaldırmayıb. Eyni zamanda, Hörmüz boğazının açılması ilə bağlı razılaşma da reallaşmayıb. Həm ABŞ, həm də İran boğaz üzərində nəzarətin öz tərəfində olduğunu bildirir.
Bundan sonra nə baş verə bilər?
Memorandumun müddətinin başa çatmasının nəticələri ilə bağlı tərəflərin mövqeləri ciddi şəkildə fərqlənir.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, Islamabad memorandumunda söhbət atəşkəsdən deyil, müharibənin başa çatmasından gedirdi. Onun sözlərinə görə, ABŞ razılaşmanı pozaraq hücumları davam etdirdiyi üçün uzadılmalı olan 60 günlük atəşkəs də mövcud olmayıb.
İranda son dövrlərdə təhlükəsizlik strukturlarında həyata keçirilən dəyişikliklər isə Tehranın gələcək danışıqlarda daha sərt mövqe tutacağından xəbər verir. İran İnqilab Keşikçiləri Korpusunun keçmiş rəhbəri Möhsün Rzayi bu ay ölkənin Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının rəhbəri təyin edilib. Analitiklərin fikrincə, bu dəyişiklik hərbi və mülki strukturlar arasında koordinasiyanın gücləndirilməsinə hesablanıb.
Ekspertlər hesab edirlər ki, yeni danışıqlar başlayarsa, İran daha çox tələb irəli sürə bilər. Bunlara Qəzzadakı müharibənin dayandırılması, İrana qarşı sanksiyaların və Yəmən blokadasının aradan qaldırılması, həmçinin İsrailin nüvə silahlarından məhrum edilməsi ilə bağlı tələblər daxil ola bilər.
ABŞ-ın seçimləri azalır
ABŞ tərəfi isə Hörmüz boğazı və İrana qarşı iqtisadi təzyiqlərlə bağlı ritorikanı sərtləşdirib.
Tramp boğazı ABŞ ərazisi elan etmək planından danışıb. ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent də İrana qarşı indiyədək görülməmiş tədbirlərin tətbiq ediləcəyini bildirib.
Lakin ekspertlərin fikrincə, Vaşinqtonun Tehrana təzyiq imkanları əvvəlki qədər geniş deyil. ABŞ-ın bəzi raket ehtiyatlarının azalması, strateji neft ehtiyatlarının tükənməsi və hərbi gəmilərin planlaşdırıldığından daha uzun müddət dənizdə saxlanılması Vaşinqtonun hərbi seçimlərini məhdudlaşdırır.
Digər tərəfdən, İran Hörmüz boğazında gəmiçiliyi məhdudlaşdırmaqla qlobal iqtisadiyyata ciddi təsir göstərə biləcəyini nümayiş etdirib. Bu səbəbdən boğazın gələcək statusu ABŞ-İran qarşıdurmasının əsas mübahisə mövzularından biri olaraq qalır.
İran parlamentinin spikeri Məhəmməd Qalibaf isə memorandum çərçivəsində əldə olunan güzəştləri İran üçün qələbə kimi qiymətləndirib və Tehranın müharibədən həm hərbi, həm də siyasi baxımdan qalib çıxdığını bildirib.