Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Naxçıvana səfəri çərçivəsində Azərbaycan Televiziyasına verdiyi müsahibədə Zəngəzur dəhlizinin reallaşdırılması ilə bağlı səsləndirdiyi fikirlər bu layihənin Azərbaycanın nəqliyyat siyasətində tutduğu xüsusi strateji mövqeyi bir daha ortaya qoydu. Prezidentin vurğuladığı kimi, Zəngəzur dəhlizinin yaradılması ilk növbədə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında birbaşa nəqliyyat əlaqəsinin bərpası məqsədinə xidmət edir. Lakin məsələnin əhəmiyyəti bununla məhdudlaşmır.
Zəngəzur dəhlizinin reallaşması Azərbaycanın uzun illər ərzində formalaşdırdığı regional nəqliyyat strategiyasının məntiqi davamı olmaqla yanaşı, ölkənin geoiqtisadi mövqeyini yeni mərhələyə daşıya biləcək mühüm layihədir. Bu dəhliz Azərbaycanı yalnız öz ərazi bütövlüyünün bərpası kontekstində deyil, həm də Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat marşrutlarının kəsişməsində yerləşən əsas logistika mərkəzlərindən biri kimi daha da möhkəmləndirə bilər.
Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında quru əlaqənin yaradılması məsələsi uzun illərdir ölkənin strateji gündəliyində xüsusi yer tutur. Naxçıvanın Azərbaycanın digər ərazilərindən coğrafi baxımdan ayrı düşməsi yalnız nəqliyyat məsələsi deyil, eyni zamanda iqtisadi, sosial və geosiyasi əhəmiyyət daşıyan problem olub.
Bu baxımdan Zəngəzur dəhlizinin açılması, ilk növbədə, Azərbaycanın iki hissəsini birləşdirən tarixi nəqliyyat bağlantısının bərpası deməkdir. Prezident İlham Əliyevin “Azərbaycanın əsas hissəsini onun ayrılmaz hissəsi olan Naxçıvanla birləşdirmək bizim çoxdankı arzumuz olub” fikri məhz bu strateji yanaşmanı ifadə edir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan bu hədəfi yalnız siyasi bəyanatlar səviyyəsində saxlamayıb. Son illərdə ölkənin nəqliyyat infrastrukturu sistemli şəkildə inkişaf etdirilib, dəmir yolları və avtomobil yolları yenilənib, yeni logistika imkanları yaradılıb. Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, ölkə daxilində dəmir yolu infrastrukturunun modernləşdirilməsi və digər layihələr Azərbaycanın gələcək regional tranzit roluna hesablanmış siyasətin ayrı-ayrı elementləridir. Zəngəzur dəhlizi isə həmin nəqliyyat strategiyasının ən mühüm həlqələrindən birinə çevrilə bilər.
Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində ortaya qoyduğu ən mühüm hədəflərdən biri də Zəngəzur dəhlizindən illik ən azı 15 milyon ton yükün keçirilməsinin planlaşdırılmasıdır.
İlk baxışda bu, yalnız logistika və yükdaşıma göstəricisi kimi görünə bilər. Əslində isə 15 milyon tonluq hədəf Azərbaycanın qarşıdakı illər üçün regional nəqliyyat siyasətinin miqyasını göstərən strateji göstəricidir.
Bu həcmdə yükdaşımanın təmin edilməsi Zəngəzur dəhlizinin yalnız yerli və ikitərəfli nəqliyyat xətti kimi deyil, beynəlxalq tranzit arteriyası kimi formalaşmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, söhbət təkcə Azərbaycanı Naxçıvanla birləşdirən dəmir yolundan getmir. Söhbət Asiya ilə Avropanı birləşdirən daha geniş nəqliyyat sistemində Azərbaycanın rolunun artırılmasından gedir.
Müasir dünyada nəqliyyat dəhlizləri yalnız yükün bir nöqtədən digərinə daşınması vasitəsi deyil. Onlar iqtisadi güc, geosiyasi təsir və regional əməkdaşlıq alətinə çevrilib. Hansı ölkə əsas tranzit qovşaqlarına nəzarət edir və bu qovşaqların fəaliyyətini səmərəli təşkil edə bilirsə, həmin ölkənin iqtisadi və siyasi çəkisi də artır. Azərbaycanın məqsədi də məhz belə bir regional nəqliyyat mərkəzi mövqeyini daha da möhkəmləndirməkdir.
Zəngəzur dəhlizinin fəaliyyətə başlaması Azərbaycanı Mərkəzi Asiya, Xəzər hövzəsi, Cənubi Qafqaz, Türkiyə və Avropa arasında daha əlverişli tranzit platformasına çevirə bilər.
Xüsusilə Orta Dəhlizin inkişafı baxımından Zəngəzur istiqaməti mühüm əhəmiyyət daşıyır. Çindən və Mərkəzi Asiyadan gələn yüklərin Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycan ərazisinə daxil olaraq buradan Türkiyə və Avropa istiqamətində hərəkəti üçün yeni alternativ imkanlar formalaşır.
Bu mənada Zəngəzur dəhlizi mövcud nəqliyyat sisteminə alternativ yaratmaqdan daha çox, həmin sistemin tamamlayıcı elementi kimi çıxış edir.
Azərbaycanın üstünlüyü ondadır ki, ölkə artıq bu istiqamətdə mühüm infrastruktur bazasına malikdir. Dəmir yollarının yenilənməsi, logistika mərkəzlərinin yaradılması, liman və magistral yolların inkişafı, rəqəmsal gömrük və tranzit mexanizmlərinin tətbiqi Azərbaycanın gələcəkdə böyük yük axınlarını qəbul etməsinə imkan verən şərait formalaşdırır. Prezidentin 15 milyon tonluq hədəfi də məhz bu imkanların daha böyük miqyasda reallaşdırılmasına hesablanıb.
Prezident İlham Əliyevin “vaxt itirmək lazım deyil” mesajı Zəngəzur istiqamətində Azərbaycanın yanaşmasının mühüm xüsusiyyətini göstərir. Azərbaycan bu layihənin reallaşmasını yalnız digər tərəflərin qərarlarından asılı olan proses kimi nəzərdən keçirmir.
Naxçıvan dəmir yolunun reabilitasiyası üçün Azərbaycanın öz vəsaiti hesabına işləri həyata keçirməyə hazır olması dövlətin layihəyə verdiyi strateji əhəmiyyətin göstəricisidir.
Bu yanaşma eyni zamanda Azərbaycanın maliyyə və infrastruktur imkanlarının əhəmiyyətli dərəcədə artdığını nümayiş etdirir. Ölkə böyük infrastruktur layihələrini maliyyələşdirmək və həyata keçirmək imkanına malikdir. Bu isə strateji layihələrin reallaşmasında xarici maliyyə mənbələrindən asılılığı azaltmaqla yanaşı, qərarvermə prosesində Azərbaycanın mövqeyini də gücləndirir.
Prezidentin Naxçıvan dəmir yolunun reabilitasiyası üçün beynəlxalq konsorsiumun yaradılmasına da açıq olduğunu bildirməsi isə daha bir mühüm məqamdır. Burada əsas şərtin nəzarət paketinin Azərbaycan dövlətinə məxsus olması xüsusi diqqət çəkir. Bu, bir tərəfdən beynəlxalq investisiyaların cəlb edilməsinə imkan yaradır, digər tərəfdən isə strateji infrastruktur üzərində dövlət nəzarətinin qorunmasını təmin edir. Yəni Azərbaycan həm investisiya və texnoloji tərəfdaşlığa açıq olduğunu göstərir, həm də milli maraqların əsas prinsip olaraq saxlanıldığını bəyan edir.
Zəngəzur dəhlizinin ən mühüm nəticələrindən biri Azərbaycanın regional geoiqtisadi əhəmiyyətinin daha da yüksəlməsidir.
Azərbaycan artıq enerji layihələri vasitəsilə Avropanın mühüm tərəfdaşlarından birinə çevrilib. Cənub Qaz Dəhlizi ölkənin enerji xəritəsindəki rolunu gücləndirib. Nəqliyyat sektorunda həyata keçirilən layihələr isə Azərbaycanın enerji tranziti ilə yanaşı, yük və logistika tranzitinin əsas mərkəzlərindən birinə çevrilməsi məqsədinə xidmət edir.
Zəngəzur istiqamətinin açılması bu iki istiqaməti — enerji və nəqliyyat imkanlarını — Azərbaycanın regional iqtisadi gücünün vahid elementlərinə çevirəcəkdir.
Beləliklə, Azərbaycan yalnız resurs ixrac edən və tranzit ölkə deyil, eyni zamanda regional logistika zəncirlərinin formalaşmasında iştirak edən və həmin zəncirlərin mühüm hissəsinə çevrilən ölkə kimi mövqeyini möhkəmləndirir.
Zəngəzur dəhlizinə yalnız Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri çərçivəsində baxmaq onun potensialını məhdud qiymətləndirmək olardı. Layihənin perspektivi Cənubi Qafqazın ümumi nəqliyyat xəritəsinin dəyişməsi ilə bağlıdır.
Dəhlizin reallaşması region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin artmasına, yeni logistika marşrutlarının yaranmasına və qarşılıqlı iqtisadi asılılığın güclənməsinə şərait yaradacaq. İqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi isə uzunmüddətli perspektivdə regionda sabitlik və əməkdaşlıq üçün əlavə stimul verir.
Bu baxımdan nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması sülh prosesinin iqtisadi dayaqlarından biri kimi də çıxış edir. Çünki dayanıqlı sülh yalnız siyasi sənədlərlə deyil, həm də ölkələri bir-birinə bağlayan real iqtisadi maraqlarla möhkəmlənir.
Zəngəzur dəhlizinin potensialı məhz burada üzə çıxır: layihə həm Azərbaycan üçün strateji milli bağlantını bərpa edə, həm də daha geniş regional iqtisadi sistemin formalaşmasına xidmət edə bilər.
Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqəti çəkən digər məqam Azərbaycanın layihəyə yanaşmasında çeviklik və praktiklikdir. “Vaxt itirmək lazım deyil” fikri təsadüfi ifadə deyil. Bu yanaşma Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi böyük infrastruktur layihələrinin ümumi fəlsəfəsi ilə uzlaşır.
Azərbaycan üçün Zəngəzur dəhlizi gələcəkdə reallaşa biləcək abstrakt bir layihə deyil. Onun infrastrukturu, iqtisadi potensialı və regional əhəmiyyəti artıq konkret şəkildə qiymətləndirilir.
Bu baxımdan dəmir yolunun 15 milyon ton yükdaşıma qabiliyyətinə çatdırılması dəhlizin yalnız texniki cəhətdən mövcud olmasını deyil, kommersiya baxımından səmərəli və beynəlxalq yük axınlarını qəbul etməyə hazır olmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, məqsəd sadəcə yol çəkmək deyil, işlək, yüksək tutumlu və rəqabətqabiliyyətli nəqliyyat sistemi yaratmaqdır.
Zəngəzur dəhlizinin reallaşması Azərbaycanın tarixi və strateji məqsədlərindən birinin həyata keçməsi olmaqla yanaşı, ölkənin regional iqtisadi və geosiyasi mövqeyində yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir. Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında birbaşa nəqliyyat bağlantısının yaradılması milli baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır. Lakin bununla yanaşı, layihənin daha geniş nəticəsi Azərbaycanın beynəlxalq tranzit xəritəsində mövqeyinin güclənməsidir.
Prezident İlham Əliyevin qarşıya qoyduğu illik ən azı 15 milyon ton yükdaşıma hədəfi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu rəqəm Azərbaycanın Zəngəzur dəhlizinə yalnız lokal nəqliyyat infrastrukturu kimi deyil, böyük regional və beynəlxalq logistika arteriyası kimi yanaşdığını göstərir.
Dəmir yolunun reabilitasiyasının Azərbaycanın öz vəsaiti hesabına həyata keçirilməsinin mümkünlüyünün vurğulanması isə layihənin icrasında milli iradənin və maliyyə imkanlarının ön plana çıxdığını göstərir. Eyni zamanda beynəlxalq konsorsiumlara açıq qapının saxlanılması Azərbaycanın xarici investisiyaları və tərəfdaşlığı dəstəklədiyini, lakin strateji nəzarəti dövlətin əlində saxlamaq niyyətində olduğunu nümayiş etdirir.
Bir sözlə, Zəngəzur dəhlizi Azərbaycanın yalnız Naxçıvanla fiziki bağlantısını bərpa edən nəqliyyat xətti deyil. Bu layihə ölkənin Şərq-Qərb nəqliyyat xəritəsində mövqeyini gücləndirən, Orta Dəhlizin imkanlarını genişləndirən, Mərkəzi Asiya ilə Avropa arasında əlaqələri sürətləndirən və Cənubi Qafqazın iqtisadi inteqrasiyasına yeni impuls verə biləcək strateji arteriyadır.
Bu potensial tam reallaşdığı zaman, Azərbaycanın coğrafi mövqeyi sadəcə xəritədəki üstünlük olmaqdan çıxaraq real iqtisadi və geosiyasi üstünlüyə çevriləcək.
Deputat Jalə Əliyeva