Uşağın sünnət edilməsi bir çox ailə üçün həm dini, həm də ənənəvi baxımdan mühüm məsələdir. Lakin valideynləri düşündürən əsas suallardan biri də budur: uşağı hansı yaşda sünnət etdirmək daha məqsədəuyğundur?
Yenidoğulmuş dövrdə sünnətin daha asan keçirildiyini və sağalmanın daha sürətli olduğunu bildirən tibbi yanaşmalar var. Bununla yanaşı, sünnət üçün bütün uşaqlara şamil edilən vahid “ideal yaş” müəyyən edilməyib. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının erkən körpə sünnəti ilə bağlı materialında prosedurun həyatın ilk iki ayında daha asan həyata keçirildiyi, ağrı və fəsadların daha az ola bildiyi qeyd olunur. Bununla belə, vaxtın hər bir körpənin sağlamlıq vəziyyətinə uyğun müəyyənləşdirilməsi tövsiyə edilir. (Iris)
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Sünnət nə vaxt edilə bilər?
Sünnət cərrahi müdaxilədir və yaşdan asılı olmayaraq tibbi şəraitdə, bu sahədə təcrübəli mütəxəssis tərəfindən aparılmalıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da təhlükəsiz sünnət üçün müvafiq tibbi şərait, steril texnika, təlim keçmiş personal və keyfiyyət standartlarının vacibliyini vurğulayır.
Yenidoğulmuş dövrdə sünnət ediləcəksə, körpənin vaxtında doğulması, ümumi vəziyyətinin stabil olması və hər hansı tibbi əks-göstərişin olmaması vacibdir. ÜST-nin erkən körpə sünnəti üzrə materialında prosedurun sağlam, vaxtında doğulmuş və çəkisi kifayət qədər olan körpələrdə aparılması, vaxtından əvvəl doğulan və ya tibbi əks-göstərişi olan uşaqlarda isə təxirə salınması qeyd edilir.
ABŞ-da isə sünnət ən çox yenidoğulmuş dövrdə həyata keçirilir. Amerika Pediatriya Akademiyasının əvvəlki siyasət sənədində yenidoğulmuş sünnətinin sağlamlıq baxımından müəyyən faydalarının olduğu və prosedurun peşəkar, steril şəraitdə, adekvat ağrı nəzarəti ilə aparıldıqda fəsadların nadir olduğu bildirilirdi. Akademiya eyni zamanda bunun bütün oğlan uşaqları üçün məcburi tibbi prosedur olmadığını və qərarın valideynlər tərəfindən verilməli olduğunu vurğulayırdı. Bu siyasət sənədinin müddəti başa çatıb və hazırda onu universal tövsiyə kimi təqdim etmək olmaz.
Niyə yenidoğulmuş dövrə üstünlük verənlər var?
Erkən körpəlikdə sünnətin əsas üstünlüklərindən biri prosedurun daha kiçik müdaxilə ilə həyata keçirilə bilməsi və sağalma prosesinin nisbətən sürətli olmasıdır. ÜST erkən körpə sünnətinin ilk iki ay ərzində daha asan aparıla bildiyini və daha az ağrı və fəsadla əlaqəli olduğunu bildirir.
Ancaq “doğuşdan sonrakı ilk bir neçə gün mütləq ən ideal vaxtdır” demək düzgün deyil. Körpənin sağlamlıq vəziyyəti, doğuş həftəsi, çəkisi və cinsiyyət orqanının anatomik quruluşu mütləq qiymətləndirilməlidir.
Sünnətin sağlamlıq baxımından hansı faydaları var?
Sünnətin müəyyən sağlamlıq üstünlükləri ilə əlaqəsi barədə elmi sübutlar mövcuddur. Bunlara xüsusilə körpəlik dövründə sidik yolları infeksiyası riskinin azalması və bəzi cinsi yolla ötürülən infeksiyalara qarşı riskin azalması daxildir. Lakin sünnət heç bir infeksiyadan tam qorunma vasitəsi hesab edilmir.
Sünnətin penis xərçəngi ilə əlaqəli riskin azalması ilə bağlı da tədqiqatlar mövcuddur. Lakin bu xəstəlik nadir olduğundan sünnətin yalnız bu məqsədlə həyata keçirilməsi tibbi zərurət kimi qəbul edilmir. Eyni zamanda sünnətin kişilərdə cinsi funksiyanı və məmnuniyyəti mənfi təsirləndirdiyini göstərən etibarlı sübut yoxdur.
Gigiyena məsələsi
Sünnətdən sonra penis başının təmiz saxlanılması daha asan ola bilər. Lakin bu, sünnətsiz uşaqlarda gigiyenanın mümkün olmadığı anlamına gəlmir. Əksinə, uşaqlarda sünnət dərisini zorla geri çəkmək olmaz. NHS-in məlumatına görə, 5 yaşdan kiçik oğlan uşaqlarında sünnət dərisinin tam geri çəkilməməsi normal ola bilər və bu proses bəzi uşaqlarda yetkinlik dövrünə qədər davam edə bilər.
“Lazer sünnəti” nədir?
Sünnət müxtəlif texniki üsullarla həyata keçirilə bilər. Bəzi klinikalarda “lazer sünnəti” ifadəsindən istifadə edilir. Lakin burada istifadə olunan cihazın həqiqətən lazer olub-olmaması ilə yanaşı, kəsici və ya koaqulyasiyaedici elektrik alətlərinin də istifadə edilə biləcəyini nəzərə almaq lazımdır.
Əsas məsələ üsulun adından çox, prosedurun təcrübəli mütəxəssis tərəfindən, steril şəraitdə və uyğun ağrı nəzarəti ilə aparılmasıdır. ÜST də təhlükəsiz sünnətin əsas şərtləri kimi təlim keçmiş personalı, steril texnikanı və keyfiyyət standartlarını önə çəkir.
Cərrahi üsul
Klassik cərrahi sünnətdə artıq sünnət dərisi çıxarılır və lazım gəldikdə tikişlərdən istifadə edilir. Prosedurun müddəti uşağın yaşından, istifadə olunan texnikadan və anesteziya üsulundan asılıdır.
Böyük uşaqlarda sünnət çox vaxt xəstəxana şəraitində və anesteziya altında həyata keçirilir. Məsələn, Böyük Britaniyanın NHS sistemində tibbi göstərişlə aparılan sünnətlər əsasən xəstəxanada həyata keçirilir və uşaqlar adətən eyni gün evə buraxılır.
2 yaşdan əvvəl, yoxsa 6 yaşdan sonra?
Sünnətin mütləq 2 yaşdan əvvəl və ya 6 yaşdan sonra aparılmasını tələb edən universal tibbi qayda yoxdur.
Bəzi mütəxəssislər uşağın psixoloji inkişafını nəzərə alaraq müəyyən yaş aralıqlarından yayınmağı tövsiyə edə bilərlər. Xüsusilə böyük uşaqlarda əməliyyatla bağlı qorxu, ağrı və prosedurun özünün yaratdığı stress nəzərə alınmalıdır.
Lakin “2–6 yaş arasında sünnət mütləq psixoloji travma yaradır” kimi qəti fikir elmi baxımdan əsaslandırılmış universal qayda deyil. Uşağın fərdi psixoloji vəziyyəti, prosedura münasibəti, valideynlərin yanaşması və ağrı nəzarəti burada mühüm rol oynayır.
Sünnət uşağa psixoloji təsir edə bilərmi?
Bəli, xüsusilə daha böyük uşaqlarda tibbi prosedur qorxu və narahatlıq yarada bilər. Buna görə uşağın yaşına uyğun şəkildə əvvəlcədən məlumatlandırılması, onu qorxutmadan prosedurun izah edilməsi və ağrının düzgün idarə olunması vacibdir.
“Sünnət travması” ilə bağlı psixoloji yanaşmalar tarixən müxtəlif nəzəriyyələr əsasında müzakirə edilib. Freydin kastrasiya narahatlığı ilə bağlı nəzəriyyəsi də bu müzakirələrdə yer alır. Lakin bunu müasir tibbdə sünnətin bütün 2–6 yaşlı uşaqlarda mütləq psixoloji travma yaratdığını sübut edən elmi fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil.
Əsas risklər hansılardır?
Sünnət də digər cərrahi müdaxilələr kimi müəyyən risklər daşıyır. Ən çox rast gəlinən problemlər arasında qanaxma, infeksiya, şişkinlik və sağalma ilə bağlı narahatlıqlar yer alır. Nadir hallarda isə daha ciddi fəsadlar, o cümlədən sidik kanalının zədələnməsi və ya daralması yarana bilər.
NHS məlumatına görə, sünnətdən sonra sağalma adətən 4–6 həftə çəkə bilər. Uşaqlarda isə normal fəaliyyətə qayıtma müddəti yaşa və əməliyyatın xüsusiyyətlərinə görə dəyişir.
Hipospadiya zamanı sünnət olmaz
Valideynlərin xüsusi diqqət etməli olduğu məqamlardan biri də hipospadiyadır. Bu zaman sidik kanalının xarici dəliyi penis başının ucunda deyil, daha aşağı hissədə yerləşir.
Belə vəziyyətdə sünnətdən əvvəl uşaq mütləq uroloq və ya uşaq uroloqu tərəfindən müayinə edilməlidir. Çünki bəzi hipospadiya əməliyyatlarında sünnət dərisinin toxumasından rekonstruksiya məqsədilə istifadə oluna bilər. Buna görə diaqnoz qoyulmadan sünnət etdirmək düzgün deyil.
Qanaxma riski olan uşaqlara diqqət
Ailədə qanaxma və ya qan xəstəlikləri ilə bağlı tarixçə varsa, sünnətdən əvvəl həkimə məlumat verilməlidir.
Uşaqda diş çəkildikdən və ya xırda travmadan sonra uzunmüddətli qanaxma, səbəbsiz burun və diş əti qanamaları, iynə və ya zərbədən sonra həddindən artıq göyərmə müşahidə olunubsa, bu barədə həkim məlumatlandırılmalıdır.
Uşağı sünnətə necə hazırlamaq lazımdır?
Uşaq baş verəcək prosesi anlayacaq yaşdadırsa, onunla əvvəlcədən danışmaq vacibdir. Uşağa “heç nə hiss etməyəcəksən” kimi reallığa uyğun olmayan vədlər vermək əvəzinə, prosedurun həkim tərəfindən həyata keçiriləcəyi və ağrının mümkün qədər nəzarətdə saxlanılacağı sadə dillə izah edilməlidir.
Uşağın internetdən, dostlarından və ya ətrafındakı şəxslərdən qorxuducu məlumatlar əldə etməsinin qarşısını almaq da vacibdir.
Əməliyyatdan əvvəl həkim müayinəsi isə mütləqdir. Bu müayinə zamanı uşağın anatomik xüsusiyyətləri, mümkün əks-göstərişlər və sağlamlıq vəziyyəti qiymətləndirilir.
Bəs, dünyada necədir?
Sünnətə münasibət ölkədən ölkəyə ciddi şəkildə dəyişir. ABŞ-da prosedur ənənəvi olaraq daha çox yenidoğulmuş dövrdə həyata keçirilir. Avropanın bir sıra ölkələrində isə tibbi səbəb olmadıqda rutin sünnət daha az yayılıb. Məsələn, Böyük Britaniyanın NHS sistemində sünnət əsasən tibbi göstərişlər olduqda həyata keçirilir.
ÜST isə xüsusilə HIV-in geniş yayıldığı bəzi ölkələrdə könüllü tibbi kişi sünnətini HIV-in qarşısının alınması strategiyalarından biri kimi dəstəkləyib və təhlükəsiz prosedur standartlarına dair ayrıca təlimatlar hazırlayıb. Bununla belə, sünnət qoruyucu tədbirlərin yalnız bir hissəsidir və infeksiyalardan tam müdafiə etmir.
Əsas məsələ yaşdan daha çox təhlükəsizlikdir
Beləliklə, sünnət üçün bütün uşaqlara aid vahid “ideal yaş” yoxdur. Ən uyğun vaxt uşağın sağlamlıq vəziyyəti, yaşı, anatomik xüsusiyyətləri və ailənin qərarı nəzərə alınmaqla həkim tərəfindən müəyyənləşdirilməlidir.
Əgər sünnətə qərar verilibsə, əsas şərtlər dəyişmir: mütəxəssis həkim, steril şərait, düzgün anesteziya və ağrı nəzarəti, uşağın əvvəlcədən müayinəsi və əməliyyatdan sonra düzgün qulluq.
Çünki sünnət sadə məişət proseduru deyil, cərrahi müdaxilədir. Ona görə də dini və ya ənənəvi səbəbdən həyata keçirilsə belə, uşağın sağlamlığı və təhlükəsizliyi ilk növbədə dayanmalıdır.
Ayşən Vəli