Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi ən mühüm və genişmiqyaslı layihələrdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və Böyük Qayıdış prosesidir. Vətən müharibəsində əldə edilmiş Zəfərdən sonra qarşıda duran əsas vəzifələrdən biri Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun yenidən qurulması, burada müasir yaşayış və iqtisadi mühitin yaradılması, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına təhlükəsiz və layiqli şəkildə qayıdışının təmin edilməsidir.
Azərbaycan Respublikasının “Böyük Qayıdışa dair I Dövlət Proqramı” bu istiqamətdə həyata keçirilən tədbirlərin əsas çərçivəsini müəyyənləşdirir. Böyük Qayıdış Azərbaycanın 2030-cu ilədək müəyyən etdiyi Milli Prioritetlərdən biri kimi təsbit olunub.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri yalnız yaşayış evlərinin tikintisi ilə məhdudlaşmır. Burada şəhər və kəndlərin baş planları hazırlanır, avtomobil yolları və körpülər salınır, elektrik, qaz, su və rabitə infrastrukturu yenidən qurulur, məktəblər, xəstəxanalar, mədəniyyət və idman obyektləri yaradılır.
Rəsmi məlumata görə, 2020–2025-ci illərdə azad edilmiş ərazilərdə 100-dən artıq yaşayış məntəqəsi, o cümlədən 12 şəhər üzrə planlaşdırma sənədləri hazırlanıb və quruculuq işlərinə başlanılıb. Bu proses müasir şəhərsalma prinsipləri və innovativ yanaşmalar əsasında həyata keçirilir.
Quruculuq prosesinin mühüm istiqamətlərindən biri də ərazilərin minalardan və partlamamış hərbi sursatlardan təmizlənməsidir. Çünki insanların təhlükəsiz şəkildə məskunlaşdırılması, kənd təsərrüfatı və digər iqtisadi fəaliyyətlərin genişləndirilməsi üçün ilk növbədə təhlükəsiz yaşayış mühiti yaradılmalıdır. Dövlətin rəsmi məlumatlarında da mina təmizlənməsi və yeni infrastrukturun yaradılması bərpa prosesinin əsas istiqamətləri sırasında göstərilir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yeni yaşayış məntəqələri qurularkən insanların yalnız mənzillə təmin edilməsi deyil, tam sosial mühitin formalaşdırılması əsas götürülür. Məktəblər, tibb müəssisələri, xidmət obyektləri, parklar, yollar və digər sosial infrastruktur insanların gündəlik həyatının rahat təşkilinə xidmət edir.
Məsələn, Şuşa rayonunun Böyük Qaladərəsi kəndində fərdi evlərlə yanaşı, elektrik, qaz, içməli su və rabitə infrastrukturu yaradılıb, kənddaxili yollar abadlaşdırılıb, park və Bayraq meydanı salınıb. Bu, Böyük Qayıdışın kəndlərin sosial və mühəndis infrastrukturu ilə kompleks şəkildə yenidən qurulmasını nəzərdə tutduğunu göstərir.
Böyük Qayıdışın ən mühüm nəticəsi illər ərzində doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların öz yurdlarına geri dönməsidir. Bu proses artıq bir sıra şəhər, qəsəbə və kəndlərdə real şəkildə həyata keçirilir.
2026-cı ilin iyununda Xankəndi şəhərinin Kərkicahan qəsəbəsi, Xocavəndin Hadrut qəsəbəsi, Cəbrayılın Şükürbəyli, Şuşanın Böyük Qaladərəsi, Xocalının Ballıca, Badara və Xanabad, Ağdərənin Çıldıran, Vəngli və Həsənriz kəndlərinə yeni köçlər həyata keçirilib.
Ağdam şəhərinə də Böyük Qayıdış davam edir. 2026-cı ilin mayında şəhərə 110 ailənin, ümumilikdə 417 nəfərin köçürüldüyü açıqlanıb.
Bu rəqəmlər Böyük Qayıdışın mərhələli və davamlı xarakter daşıdığını göstərir. İnsanların doğma yurdlarına qayıtması ilə yanaşı, həmin ərazilərdə iqtisadi və sosial həyat da tədricən canlanır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası həm də Azərbaycanın gələcək iqtisadi inkişafı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Yeni yolların, hava limanlarının, enerji və kommunikasiya xətlərinin yaradılması bölgənin ölkənin digər əraziləri ilə iqtisadi əlaqələrini gücləndirir.
Azad edilmiş ərazilərdə kənd təsərrüfatı, turizm, xidmət, ticarət, tikinti, nəqliyyat, energetika və digər sahələrin inkişafı üçün imkanlar formalaşır. Dövlətin rəsmi konsepsiyasında da dayanıqlı məskunlaşma ilə yanaşı, iqtisadi fəaliyyətə reinteqrasiya əsas məqsədlərdən biri kimi göstərilir.
Xüsusilə yaşıl enerji potensialının inkişaf etdirilməsi Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun gələcək iqtisadi modelində mühüm yer tutur. Ərazilərin “yaşıl enerji zonası” kimi inkişaf etdirilməsi burada müasir, ekoloji cəhətdən dayanıqlı yaşayış və istehsal mühitinin yaradılmasına imkan verir.
Böyük Qayıdışın mahiyyəti yalnız tikinti və infrastruktur layihələrindən ibarət deyil. Bu prosesin mərkəzində insan dayanır. İllərlə doğma yurdlarından kənarda yaşayan keçmiş məcburi köçkünlərin öz kəndlərinə, şəhərlərinə qayıtması həm sosial, həm də mənəvi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyır.
Qayıdan ailələrin yaşayış şəraiti ilə təmin olunması, uşaqların təhsil alması, insanların işlə təmin edilməsi və səhiyyə xidmətlərinə çıxışının yaradılması dayanıqlı məskunlaşmanın əsas şərtləridir. 2026-cı ildə aparılan araşdırmalar çərçivəsində məcburi köçkünlərin məşğulluğu, peşə bacarıqları, təhsil səviyyəsi və digər sosial-iqtisadi göstəricilərinin öyrənilməsi də gələcək tədbirlərin daha səmərəli planlaşdırılmasına xidmət edir.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda aparılan quruculuq işləri Azərbaycanın müasir inkişaf tarixində xüsusi mərhələ təşkil edir. Burada yeni şəhərlər, kəndlər, yollar və sosial obyektlərlə yanaşı, insanların öz doğma torpaqlarında təhlükəsiz və firavan həyat qurması üçün yeni iqtisadi imkanlar yaradılır.
Böyük Qayıdışın uğuru yalnız neçə evin və ya neçə kilometr yolun tikilməsi ilə ölçülə bilməz. Əsas nəticə həmin ərazilərdə davamlı həyatın, iqtisadi fəallığın, təhsilin, səhiyyənin, mədəniyyətin və sosial rifahın bərpa olunmasıdır.
Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın regional inkişaf siyasətinin də mühüm hissəsidir. Bölgələrin inkişafı ölkə iqtisadiyyatının şaxələndirilməsinə, yeni iş yerlərinin yaranmasına, turizm və kənd təsərrüfatının genişlənməsinə, yerli sahibkarlığın inkişafına əlavə imkanlar yaradır.
Nəticə etibarilə, Böyük Qayıdış keçmişin yaralarının bərpası ilə yanaşı, gələcəyin qurulması prosesidir. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda yaradılan yeni yaşayış məkanları, müasir infrastruktur və iqtisadi imkanlar Azərbaycanın qarşıdakı illərdə regionun sosial-iqtisadi potensialından daha geniş istifadə etməsinə şərait yaradacaq. Bu proses həm də doğma torpaqlara qayıdan insanların yeni və daha firavan həyat qurmasına xidmət edən uzunmüddətli inkişaf strategiyasıdır.
David Seliverstov,
"Magen David Azerbaijan" insan hüquqlarının müdafiəsi və xeyriyyəçilik cəmiyyətinin sədri