Cəmiyyətdə elə məsələlər var ki, onları hamı görür, hamı haqqında düşünür, hətta bəzən öz aramızda müzakirə edirik. Amma söhbət açıq danışmağa gələndə qəribə bir səssizlik yaranır.
Bəzən problem həll olunmadığı üçün yox, hamı onunla yaşamağa öyrəşdiyi üçün böyüyür.
Küçədə zibil görürük və yanından keçirik. Növbə qaydası pozulur, susuruq. Birinin haqqı tapdalanır, "mənlik deyil" deyib kənara çəkilirik. İctimai əmlak zədələnir, bunu görən də, edən də məsuliyyət hiss etmir. Bir müddət sonra yanlış davranış o qədər təkrarlanır ki, artıq yanlış görünmür.
Ən təhlükəli mərhələ də elə budur.
İnsan bir problemə ilk dəfə rast gələndə təəccüblənir. İkinci dəfə narazı qalır. Üçüncü dəfə etiraz edir. Sonra isə öyrəşir.
Cəmiyyətlər də insanlar kimi vərdiş qazanır. Əgər hər gün hansısa qayda pozuntusu ilə qarşılaşırıqsa və buna reaksiya vermiriksə, zamanla həmin pozuntu gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilir.
Beləcə, "belə də olmalıdır" düşüncəsi yaranır.
Əslində isə heç bir yanlış davranış çox təkrarlandığı üçün doğruya çevrilmir.
Bəzən bir insanın səhvi ilə cəmiyyətin problemi arasında böyük fərq görmürük. Amma fərq var. Bir insanın məsuliyyətsizliyi fərdi nəticə doğura bilər. Minlərlə insanın eyni məsuliyyətsizliyi isə ictimai problemə çevrilir.
Məsələn, küçədə bir nəfərin zibil atması kiçik hadisə kimi görünə bilər. Amma hər kəs belə düşünəndə şəhər tullantı poliqonuna çevrilir. Bir sürücünün piyada keçidində qaydanı pozması bir anlıq hadisədir. Lakin bu davranış kütləviləşəndə təhlükəsizlik problemi yaranır.
Deməli, cəmiyyətin böyük problemləri həmişə böyük səhvlərdən yaranmır. Bəzən milyonlarla kiçik laqeydliyin nəticəsi olur.
Burada ən çətin məsələ günahkar tapmaq deyil. Ən çətin məsələ öz payımızı görməkdir.
Çünki biz çox vaxt "cəmiyyət dəyişməlidir" deyirik. Amma cəmiyyət dediyimiz şey uzaqda yaşayan naməlum insanlar deyil. O, mənik, sənsən, qonşumuzdur, iş yoldaşımızdır, küçədə yanımızdan keçən insandır.
Dəyişiklik də buna görə uzaqdan başlamır.
Bəlkə də hər gün şikayət etdiyimiz problemlərin bir hissəsi bizdən çox böyük deyil. Sadəcə onları həll etmək üçün başqasının ilk addımı atmasını gözləyirik.
Hamının bildiyi, heç kimin demədiyi həqiqət isə budur:
Cəmiyyətin dəyişməsini gözləyən hər kəs həmin cəmiyyətin bir parçasıdır.
Və bəzən böyük dəyişiklik üçün böyük sözlərə yox, "mən bundan sonra belə etməyəcəyəm" qərarına ehtiyac var.
Çünki cəmiyyət birdən-birə dəyişmir.
İnsan dəyişir.
Sonra onun davranışı başqasına təsir edir.
Sonra başqası dəyişir.
Və bir gün hamının "niyə belə oldu?" deyə soruşduğu dəyişiklik, əslində çoxdan başlamış olur.