Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixində xarici siyasət ölkənin milli maraqlarının qorunması, suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, təhlükəsizliyinin təmin olunması və beynəlxalq nüfuzunun artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müstəqilliyin ilk illərindən etibarən Azərbaycan qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri milli maraqlara əsaslanan, çevik və balanslaşdırılmış xarici siyasət kursunun formalaşdırılması olub. Son illərdə isə Azərbaycanın regional və beynəlxalq proseslərdə artan rolu bu siyasətin nəticələrinin daha aydın görünməsinə imkan verib.
Bu siyasətin həyata keçirilməsində Prezident İlham Əliyevin siyasi iradəsi, diplomatik fəaliyyəti və beynəlxalq münasibətlərdə Azərbaycanın mövqeyini ardıcıl şəkildə müdafiə etməsi mühüm rol oynayır.
Milli maraqlara əsaslanan xarici siyasət
Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyəti milli maraqların ön planda tutulmasıdır. Ölkə öz dövlət müstəqilliyini, suverenliyini və ərazi bütövlüyünü əsas prioritetlər kimi müəyyənləşdirir.
Azərbaycanın xarici siyasəti eyni zamanda müxtəlif dövlətlərlə qarşılıqlı hörmət və faydalı əməkdaşlıq prinsiplərinə əsaslanır. Bakı həm qonşu dövlətlərlə, həm Avropa ölkələri, həm ABŞ, həm də Asiya və Yaxın Şərq dövlətləri ilə münasibətlərin inkişafında maraqlıdır.
Bu yanaşma Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində müxtəlif tərəfdaşlarla əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir və ölkənin xarici siyasət manevr imkanlarını artırır.
Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyəti
Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyətində əsas istiqamətlərdən biri Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq platformalarda ardıcıl və sistemli şəkildə ifadə edilməsidir.Diplomatiyanın gücü yalnız yüksək səviyyəli görüşlərin keçirilməsi ilə ölçülmür. Burada siyasi məqsədlərin düzgün müəyyənləşdirilməsi, müxtəlif dövlətlərin maraqlarının nəzərə alınması, danışıqlar prosesində mövqenin qorunması və əldə olunan razılaşmaların Azərbaycanın milli maraqlarına uyğunlaşdırılması da mühüm rol oynayır.
Prezident İlham Əliyevin xarici siyasət fəaliyyətində məhz bu amillər xüsusi diqqət çəkir. Azərbaycan müxtəlif siyasi və iqtisadi güc mərkəzləri ilə münasibətlərini inkişaf etdirərək həm regional, həm də beynəlxalq səviyyədə öz mövqelərini gücləndirməyə çalışır.
Qarabağ məsələsi və diplomatik mübarizə
Azərbaycan xarici siyasətinin uzun illər ərzində əsas istiqamətlərindən biri Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin həlli və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası olub.Bu məsələdə diplomatik fəaliyyət hərbi və siyasi proseslərlə paralel şəkildə aparılıb. Azərbaycan beynəlxalq təşkilatlarda öz mövqeyini müdafiə edib, ərazi bütövlüyü prinsipinin beynəlxalq hüququn fundamental prinsiplərindən biri olduğunu daim vurğulayıb.
2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra regionda yeni reallıqlar yarandı. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası ilə yanaşı, qarşıda yeni diplomatik və siyasi məsələlər meydana çıxdı. 2023-cü ildə Azərbaycanın Qarabağ üzərində suverenliyini tam təmin etməsindən sonra isə əsas diqqət Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və sülh gündəliyinə yönəldi.
Bu mərhələdə diplomatiyanın qarşısında dayanan əsas məsələlərdən biri davamlı sülhün təmin edilməsi, regional kommunikasiyaların açılması və Cənubi Qafqazda yeni əməkdaşlıq mühitinin yaradılmasıdır.
Azərbaycan-Türkiyə münasibətləri
Azərbaycanın xarici siyasətində Türkiyə ilə münasibətlər xüsusi yer tutur. Azərbaycan və Türkiyə arasında strateji müttəfiqlik münasibətləri siyasi, iqtisadi, hərbi, enerji və humanitar sahələri əhatə edir.
İki ölkə arasında münasibətlərin yüksək səviyyəsi Azərbaycanın regional siyasətinə də təsir göstərir. "Bir millət, iki dövlət" prinsipi üzərində qurulan münasibətlər qarşılıqlı dəstək və strateji tərəfdaşlıqla müşayiət olunur.
Prezident İlham Əliyev və Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın siyasi dialoqu iki ölkə arasındakı münasibətlərin inkişafında mühüm rol oynayır.
Enerji diplomatiyası
Azərbaycanın beynəlxalq nüfuzunun formalaşmasında enerji diplomatiyasının da xüsusi əhəmiyyəti var.
Azərbaycan uzun illər ərzində etibarlı enerji tərəfdaşı kimi çıxış edir. Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəməri, Cənub Qaz Dəhlizi və digər enerji layihələri Azərbaycanın regional enerji xəritəsində əhəmiyyətini artırıb.
Avropanın enerji təhlükəsizliyinin təmin olunmasında Azərbaycanın rolunun artması ölkənin Avropa dövlətləri ilə münasibətlərinə də yeni imkanlar yaradır.
Son dövrdə isə Azərbaycanın yaşıl enerji potensialının inkişaf etdirilməsi və elektrik enerjisinin ixracı istiqamətində atılan addımlar enerji diplomatiyasının yeni mərhələsini formalaşdırır.
Beləliklə, Azərbaycan yalnız ənənəvi enerji resursları ilə deyil, bərpa olunan enerji potensialı ilə də beynəlxalq əməkdaşlığın mühüm iştirakçısına çevrilməyə çalışır.
Nəqliyyat və logistika diplomatiyası
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi ölkəyə mühüm nəqliyyat və logistika imkanları verir. Şərq ilə Qərbi, Şimal ilə Cənubu birləşdirən nəqliyyat dəhlizləri Azərbaycanın iqtisadi və siyasi əhəmiyyətini artırır.
Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu, Ələt Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı və Orta Dəhliz çərçivəsində həyata keçirilən layihələr Azərbaycanın tranzit imkanlarının genişlənməsinə xidmət edir.
Bu layihələr yalnız iqtisadi gəlir mənbəyi deyil, həm də diplomatik əməkdaşlıq vasitəsidir. Çünki nəqliyyat layihələri müxtəlif ölkələri və regionları bir-birinə bağlayaraq qarşılıqlı iqtisadi maraqları artırır.
Qlobal və regional təşkilatlarda Azərbaycanın rolu
Azərbaycan xarici siyasətini ikitərəfli münasibətlərlə məhdudlaşdırmır. Ölkə BMT, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, Türk Dövlətləri Təşkilatı, Qoşulmama Hərəkatı və digər beynəlxalq platformalarda fəal iştirak edir.
Azərbaycanın Qoşulmama Hərəkatına sədrliyi dövründə bu təşkilatın beynəlxalq gündəlikdəki rolunun artırılması istiqamətində fəaliyyət göstərməsi ölkənin çoxtərəfli diplomatiya imkanlarının göstəricilərindən biri kimi qiymətləndirilir.
Eyni zamanda Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlığın genişləndirilməsi Azərbaycanın türk dünyası ilə əlaqələrinin strateji əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycanın Avropa ilə münasibətləri
Avropa İttifaqı ilə əlaqələr Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat, ticarət, investisiya və regional təhlükəsizlik məsələləri bu münasibətlərin əsas istiqamətlərini təşkil edir.
Azərbaycanın Avropaya enerji resurslarının nəqlində rolunun artması qarşılıqlı maraqların genişlənməsinə səbəb olur. Bununla yanaşı, Orta Dəhlizin inkişafı Avropa ilə Asiya arasında yeni nəqliyyat və ticarət imkanları yaradır.
Bu baxımdan Azərbaycanın coğrafi mövqeyi diplomatik və iqtisadi üstünlüklər yaradan mühüm amillərdən biridir.
Şuşa və Qarabağ diplomatiyanın yeni mərkəzlərindən biri kimi
Qarabağda həyata keçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri Azərbaycanın xarici siyasətinə də yeni istiqamətlər gətirib.Şuşanın beynəlxalq tədbirlərə, diplomatik görüşlərə və mədəni layihələrə ev sahibliyi etməsi şəhərin Azərbaycanın siyasi və diplomatik həyatındakı rolunu artırır.
Qarabağın və Şərqi Zəngəzurun bərpası yalnız infrastruktur layihəsi deyil. Burada nəqliyyat, turizm, enerji, kənd təsərrüfatı, rəqəmsal texnologiyalar və digər sahələrdə yeni əməkdaşlıq imkanlarının yaradılması da nəzərdə tutulur.
Bu baxımdan "Böyük Qayıdış" proqramı Azərbaycanın regional inkişaf strategiyasının mühüm hissəsidir.
Diplomatik gücün əsas göstəriciləri
Dövlətin diplomatik gücü bir neçə amilin birləşməsindən formalaşır. Bunlara siyasi sabitlik, iqtisadi imkanlar, hərbi potensial, enerji resursları, coğrafi mövqe, nəqliyyat imkanları və beynəlxalq tərəfdaşlıq şəbəkəsi daxildir.
Azərbaycan son illərdə bu istiqamətlərin hər birində öz imkanlarını genişləndirməyə çalışır.
Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyətlərindən biri də müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərdə qarşılıqlı maraqlara əsaslanan əməkdaşlıq modelinin qurulmasıdır. Azərbaycan bir tərəfdən milli maraqlarını qətiyyətlə müdafiə edir, digər tərəfdən müxtəlif dövlətlərlə iqtisadi, siyasi və humanitar əlaqələri inkişaf etdirir.
Sülh gündəliyi və gələcək perspektivlər
Azərbaycan xarici siyasətinin qarşıdakı mərhələsində Ermənistanla münasibətlərin normallaşdırılması və davamlı sülhün təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Sülh sazişinin əldə olunması Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının yaranmasına, regional əməkdaşlığın genişlənməsinə və xalqlar arasında əlaqələrin inkişafına şərait yarada bilər.Azərbaycan üçün əsas məqsədlərdən biri regionda təhlükəsizliyin, sabitliyin və iqtisadi əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsidir.
Danılmaz faktdır ki, Azərbaycanın xarici siyasəti son illərdə daha çoxşaxəli və regional təsir imkanları geniş olan siyasətə çevrilib. Enerji, nəqliyyat, iqtisadiyyat, təhlükəsizlik və diplomatik əməkdaşlıq bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir.
Prezident İlham Əliyevin diplomatik fəaliyyəti isə bu siyasətin həyata keçirilməsində mühüm amillərdən biridir. Azərbaycanın milli maraqlarının müdafiəsi, beynəlxalq tərəfdaşlıq əlaqələrinin genişləndirilməsi, enerji və nəqliyyat layihələrinin inkişaf etdirilməsi, Qarabağda yeni reallıqların formalaşdırılması və regional sülh gündəliyinin təşviqi ölkənin beynəlxalq mövqeyinin gücləndirilməsinə xidmət edir.Bu gün Azərbaycanın diplomatik gücü yalnız siyasi bəyanatlarla deyil, ölkənin iqtisadi imkanları, enerji və nəqliyyat potensialı, regional mövqeyi və müxtəlif dövlətlərlə qurduğu çoxşaxəli əməkdaşlıq sistemi ilə də müəyyən olunur. Qarşıdakı dövrdə bu imkanların sülh, regional əməkdaşlıq və iqtisadi inkişaf məqsədlərinə yönəldilməsi Azərbaycanın xarici siyasətinin əsas prioritetlərindən biri olaraq qalacaq.
David Seliverstov
"Caspian Capital Holding"in Vitse-prezidenti