Bəhruz Quliyev,“Səs” qəzetinin Baş redaktoru
Sülh, strateji tərəfdaşlıq və Azərbaycanın yüksələn rolu
Bəhruz Quliyev,
“Səs” qəzetinin Baş redaktoru
Bəzən bir masa arxasında atılan imza illərlə davam edən qarşıdurmalardan daha güclü təsir yarada bilir. Vaşinqton görüşü də məhz Azərbaycanın diplomatik gündəmini gücləndirən, ABŞ ilə tərəfdaşlıq münasibətlərinə yeni dinamika qazandıran və regionda sülh ümidlərini artıran mühüm siyasi hadisə kimi yadda qalıb. Tarixdə elə hadisələr var ki, onların əsl əhəmiyyəti zaman keçdikcə daha aydın görünür. Bir il əvvəl Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh müqaviləsinin paraflanması da məhz belə hadisələrdən biridir. Həmin gün təkcə iki ölkə arasında münasibətlərin normallaşmasına doğru mühüm addım atılmadı. Əslində, Cənubi Qafqazın gələcək siyasi arxitekturasının konturları cızıldı, Azərbaycanın xarici siyasətində yeni diplomatik uğur təsdiqləndi və Bakı ilə Vaşinqton arasında münasibətlərin yeni mərhələsinin əsası qoyuldu.
Uzun illər beynəlxalq vasitəçilərin təşəbbüsləri nəticəsiz qalırdı. Münaqişənin həlli ilə bağlı müxtəlif platformalarda çoxsaylı görüşlər keçirilsə də, real nəticə əldə olunmurdu. 2020-ci ildə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin etməsindən sonra isə regionda tamamilə yeni geosiyasi reallıq yarandı. Artıq sülh danışıqları qalib və məğlub tərəflərin deyil, iki suveren dövlətin gələcək münasibətlərinin necə qurulacağı ətrafında aparılırdı. Bu reallığı qəbul edən beynəlxalq ictimaiyyət, o cümlədən ABŞ da Cənubi Qafqaz siyasətini yeni şəraitə uyğun formalaşdırmağa başladı.
Vaşinqton görüşü məhz bu dəyişikliklərin siyasi ifadəsi idi. Paraflanan sənəd tərəflərin sülh iradəsini nümayiş etdirməklə yanaşı, beynəlxalq ictimaiyyətə də mühüm mesaj verdi: Cənubi Qafqaz artıq münaqişə məkanı deyil, əməkdaşlıq regionuna çevrilə bilər.
Bu prosesdə Azərbaycanın mövqeyi xüsusi diqqət çəkir. Rəsmi Bakı hərbi qələbəni diplomatik üstünlüyə çevirməyi bacardı. Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən ardıcıl xarici siyasət nəticəsində Azərbaycan sülh gündəliyini özü müəyyən edən dövlətə çevrildi. Əgər əvvəllər beynəlxalq təşkilatlar regionla bağlı qərarlar qəbul edirdilərsə, bu gün artıq onlar Bakının təqdim etdiyi reallıqları nəzərə almağa məcburdurlar.
Vaşinqton görüşünün ikinci mühüm nəticəsi Azərbaycan-ABŞ münasibətlərində yaranan yeni dinamika oldu. Son illərdə müxtəlif səbəblərdən ikitərəfli münasibətlərdə müəyyən soyuqluq hiss olunsa da, geosiyasi maraqlar göstərdi ki, Bakı ilə Vaşinqton arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi hər iki tərəfin maraqlarına cavab verir.
Bu gün ABŞ Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyinə verdiyi töhfəni yüksək qiymətləndirir. Avropanın enerji mənbələrinin şaxələndirilməsində Azərbaycanın rolu getdikcə artır. Bununla yanaşı, Orta Dəhlizin inkişafı, Xəzər hövzəsinin tranzit imkanları, rəqəmsal kommunikasiya layihələri və Mərkəzi Asiya ilə Avropanı birləşdirən yeni logistika marşrutları Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini daha da yüksəldib. Vaşinqton bunu görür və Azərbaycanla münasibətlərini məhz bu yeni geosiyasi reallıqlar fonunda qurmağa çalışır.
Əlbəttə, qarşıda hələ də ciddi çağırışlar qalır. Sülh müqaviləsinin tam imzalanması, kommunikasiyaların açılması, qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsi və regionda davamlı təhlükəsizlik sisteminin qurulması zaman tələb edən prosesdir. Lakin son bir ilin təcrübəsi göstərdi ki, artıq geri dönüş yoxdur. Cənubi Qafqaz yeni mərhələyə qədəm qoyub və bu mərhələnin əsas müəlliflərindən biri Azərbaycandır.
Azərbaycan diplomatiyasının mühüm üstünlüyü ondan ibarətdir ki, ölkə heç bir geosiyasi blokun alətinə çevrilmədən, milli maraqlarını əsas götürərək çoxtərəfli əməkdaşlıq siyasəti yürüdür. Türkiyə ilə strateji müttəfiqlik, Avropa İttifaqı ilə enerji tərəfdaşlığı, Mərkəzi Asiya ilə inteqrasiya, İslam dünyasında fəal mövqe və ABŞ-la yeni əməkdaşlıq formatı Bakının balanslaşdırılmış xarici siyasətinin uğurlu nəticələridir.
Bir il əvvəl Vaşinqtonda keçirilən mərasim bu baxımdan yalnız diplomatik protokol tədbiri deyildi. O, yeni geosiyasi reallığın beynəlxalq səviyyədə qəbulunun rəmzinə çevrildi. Bu gün həmin hadisəyə nəzər salarkən aydın görünür ki, Azərbaycan artıq regional proseslərin iştirakçısı deyil, onların istiqamətini müəyyən edən əsas aktorlardan biridir.
Vaşinqtondan başlanan strateji dönüş
ABŞ Prezidenti Donald Trampın iştirakı ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev və Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyanın iştirak etdiyi görüşdə sülh sazişinin razılaşdırılmış mətninin paraflanması regionun gələcəyinə dair yeni siyasi iradənin nümayişi oldu. Həmin gün əldə olunan razılaşmalar isə yalnız Bakı ilə İrəvan arasındakı münasibətləri deyil, Azərbaycan–ABŞ əlaqələrinin də strateji məzmununu dəyişdirdi.
Vaşinqton sammiti göstərdi ki, 2020-ci ildən sonra yaranmış yeni reallıqlar artıq beynəlxalq siyasətin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü və suverenliyini tam təmin etməsindən sonra regionda qüvvələr nisbəti dəyişdi, sülh gündəliyinin müəllifi isə məhz Bakı oldu.
Yeni strateji tərəfdaşlığın təməli
Vaşinqton görüşünün ən mühüm nəticələrindən biri ABŞ ilə Azərbaycan arasında Strateji Tərəfdaşlıq Xartiyasının hazırlanması üçün Birgə İşçi Qrupunun yaradılması barədə razılıq idi. Bu qərar iki ölkə münasibətlərinin klassik enerji əməkdaşlığı çərçivəsindən çıxaraq təhlükəsizlik, müdafiə, yüksək texnologiyalar, nəqliyyat-kommunikasiya, rəqəmsal iqtisadiyyat və regional sabitlik kimi istiqamətləri də əhatə edən yeni mərhələyə keçdiyini göstərdi.
Əslində, Vaşinqton Azərbaycanın uzun illər həyata keçirdiyi balanslaşdırılmış xarici siyasətin nəticəsini qəbul etmiş oldu. ABŞ artıq Azərbaycanı yalnız Xəzər enerji resurslarının ixracatçısı deyil, Avropa ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən strateji körpü, Orta Dəhlizin əsas iştirakçısı və Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik arxitekturasının aparıcı aktoru kimi qiymətləndirir.
907-ci düzəliş: siyasi simvolizmdən strateji qərara
Vaşinqton sammitində ən çox diqqət çəkən qərarlardan biri ABŞ Prezidentinin "Azadlığa Dəstək Aktı"nın 907-ci düzəlişinin tətbiqinə dair məhdudiyyətlərin dayandırılması barədə qərarı oldu. Bu düzəliş 1992-ci ildə Azərbaycanın ağır müharibə şəraitində olduğu dövrdə qəbul edilmiş və uzun illər Bakı tərəfindən ədalətsiz siyasi qərar kimi qiymətləndirilmişdi.
2002-ci ildən etibarən ABŞ prezidentləri milli təhlükəsizlik maraqlarını əsas gətirərək həmin məhdudiyyətlərin tətbiqini hər il dayandırmaq səlahiyyətindən istifadə etsələr də, Vaşinqton sammitində verilən qərar xüsusi siyasi məna daşıyırdı. Prezident İlham Əliyev də bunu iki ölkə münasibətlərində yeni etimad mühitinin göstəricisi kimi dəyərləndirmişdi.
Bu addım faktiki olaraq ABŞ administrasiyasının Azərbaycanın regional təhlükəsizlikdə oynadığı rolu və strateji əhəmiyyətini açıq şəkildə etiraf etməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
TRIPP – yeni geoiqtisadi xəritənin açarı
Vaşinqton razılaşmalarının ən mühüm iqtisadi elementlərindən biri TRIPP (Trump Route for International Peace and Prosperity) təşəbbüsü oldu. Layihənin məqsədi Azərbaycanın əsas hissəsini Naxçıvanla birləşdirən, Ermənistan ərazisindən keçən beynəlxalq nəqliyyat marşrutunun yaradılması və onun beynəlxalq idarəetmə mexanizmləri əsasında fəaliyyət göstərməsidir.
Bu layihə yalnız Azərbaycan üçün deyil, bütün region üçün yeni iqtisadi imkanlar açır. Orta Dəhlizin mühüm hissəsinə çevriləcək marşrut Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında yükdaşımaların sürətini artıracaq, yeni investisiyaları cəlb edəcək və Cənubi Qafqazı qlobal logistika sisteminin əsas həlqələrindən birinə çevirəcək.
İlham Əliyev–Donald Tramp dialoqu
Son bir ildə Prezident İlham Əliyevlə ABŞ Prezidenti Donald Tramp arasında formalaşan siyasi dialoq da münasibətlərin yeni keyfiyyət mərhələsinə keçdiyini göstərir. Qarşılıqlı məktublar, telefon danışığı və Vaşinqton görüşündə keçirilən müzakirələr göstərdi ki, iki ölkə arasında artıq yalnız regional məsələlər deyil, qlobal enerji təhlükəsizliyi, nəqliyyat marşrutları və iqtisadi əməkdaşlıq da prioritet mövzulardır.
Diplomatik praktikada dövlət başçıları arasında davamlı siyasi dialoq tərəfdaşlığın institusional xarakter aldığını göstərən əsas göstəricilərdən hesab olunur.
ABŞ nümayəndələrinin Bakıya səfərləri
Vaşinqton sammitindən sonra ABŞ administrasiyasının yüksək səviyyəli nümayəndələrinin Bakıya səfərlərinin intensivləşməsi də yeni mərhələnin göstəricisidir. Bu səfərlər zamanı enerji əməkdaşlığı, təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, rəqəmsal iqtisadiyyat, süni intellekt, kritik infrastrukturun qorunması və nəqliyyat layihələri müzakirə olunub.
Bu təmaslar göstərir ki, Vaşinqton Azərbaycanı regionun əsas tərəfdaşı kimi görür və uzunmüddətli strateji əməkdaşlıq modelinin formalaşdırılmasına çalışır.
Sülh gündəliyinin müəllifi – Bakı
Son beş ildə regionda baş verən hadisələr bir mühüm həqiqəti ortaya qoydu: Azərbaycan artıq hadisələrə reaksiya verən dövlət deyil, prosesləri formalaşdıran dövlətdir. Məhz Bakı sülh müqaviləsinin əsas prinsiplərini – dövlətlərin suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qarşılıqlı tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, bir-birinə qarşı ərazi iddialarından imtina, güc tətbiq etməmək öhdəliyi və kommunikasiyaların açılmasını irəli sürdü. Bu prinsiplər sonradan aparılan bütün danışıqların əsasını təşkil etdi və beynəlxalq vasitəçilər tərəfindən də qəbul olundu.
"Sülhə məcburetmə" konsepsiyası
Azərbaycanın son illərdə həyata keçirdiyi siyasət beynəlxalq münasibətlərdə "sülhə məcburetmə" yanaşmasının regional nümunəsi kimi də qiymətləndirilir. 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi və 2023-cü ildə həyata keçirilən lokal antiterror tədbirləri nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan suverenliyi tam bərpa edildi. Bundan sonra Bakı hərbi mərhələni başa çatdıraraq diplomatik mərhələyə keçdi və regionun gələcəyini əməkdaşlıq üzərində qurmağa başladı.
Bu yanaşmanın mahiyyəti ondan ibarət idi ki, davamlı sülh yalnız beynəlxalq hüququn təmin olunmasından sonra mümkün ola bilər. Məhz buna görə də bu gün Cənubi Qafqazda müharibə deyil, iqtisadi inteqrasiya, nəqliyyat marşrutları və regional əməkdaşlıq əsas gündəlik mövzusuna çevrilib.
Yeni təhlükəsizlik arxitekturası
Vaşinqton sammitindən sonra formalaşan proseslər göstərir ki, Cənubi Qafqaz tədricən geosiyasi rəqabət məkanından geoiqtisadi əməkdaşlıq platformasına çevrilir. Azərbaycan bu yeni modeldə enerji təhlükəsizliyinin təminatçısı, Orta Dəhlizin aparıcı dövləti, Xəzər regionunun logistika mərkəzi və regional təhlükəsizliyin əsas sütunu kimi çıxış edir. Məhz buna görə ABŞ, Avropa İttifaqı, Türkiyə və Mərkəzi Asiya dövlətlərinin maraqları getdikcə daha çox Bakı üzərində kəsişir.
Bir il əvvəl Vaşinqtonda atılan addımlar artıq diplomatik tarixə çevrilib. Bu gün həmin hadisəyə nəzər salarkən aydın görünür ki, söhbət təkcə Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh sənədinin paraflanmasından getmirdi. Həmin gün Azərbaycan–ABŞ münasibətlərində yeni strateji tərəfdaşlığın təməli qoyuldu, Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik modelinin konturları müəyyənləşdi və Azərbaycanın regional liderliyi beynəlxalq səviyyədə daha geniş şəkildə qəbul edildi.
Azərbaycan sübut etdi ki, XXI əsrdə güclü dövlət yalnız hərbi qələbə qazanan deyil, həmin qələbəni dayanıqlı sülhə, iqtisadi inkişaf strategiyasına və beynəlxalq tərəfdaşlığa çevirə bilən dövlətdir. Vaşinqton sammiti də məhz bu strategiyanın ən mühüm siyasi təsdiqlərindən biri kimi tarixdə qalacaq.
Vaşinqtondan başlayan yol hələ davam edir. Qarşıdakı illər bu prosesin nə dərəcədə uğurlu olacağını göstərəcək. Ancaq indidən demək olar ki, bir il əvvəl atılan addım Azərbaycanın müasir diplomatiya tarixində mühüm dönüş nöqtəsi kimi qalacaq. Çünki həmin gün yalnız sülh sənədinin paraflanması baş vermədi. Həmin gün Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin daha da gücləndiyi, ABŞ-la münasibətlərdə yeni strateji səhifənin açıldığı və Cənubi Qafqazın gələcəyinə dair yeni baxışın formalaşdığı tarix yazıldı.