“Müasir dövrdə insanların ən çox şikayət etdiyi problemlərdən biri yorğunluqdur. Lakin hər yorğunluq fiziki olmur”.
Bu fikirləri SİA-ya açıqlamasında PRİM Psixososial Reabilitasiya və İnkişaf Mərkəzinin rəhbəri, psixoloq Almara Məlikova bildirib.
Onun sözlərinə görə, elə bir yorğunluq var ki, insan səhər yuxudan oyandıqda belə özünü istirahət etmiş hiss etmir, əvvəllər həvəslə gördüyü işlər ona ağır gəlir, motivasiyası azalır, insanlarla ünsiyyətdən qaçmağa başlayır və sanki daxilən tükənir: “Psixologiyada bu vəziyyət tükənmişlik sindromu (burnout) adlanır.
Psixoloq kimi uzun illər apardığım müşahidələr göstərir ki, tükənmişlik yalnız çox işləməyin nəticəsi deyil. Əslində, bu, uzun müddət davam edən emosional gərginliyin, yüksək məsuliyyət hissinin, öz ehtiyaclarını daim arxa plana keçirməyin və istirahətə kifayət qədər vaxt ayırmamağın nəticəsidir. Xüsusilə insanlarla işləyən peşə sahiblərində – müəllimlərdə, həkimlərdə, psixoloqlarda, sosial işçilərdə, rəhbər vəzifələrdə çalışanlarda bu vəziyyətə daha çox rast gəlinir.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı da tükənmişliyi xroniki iş stressinin uğurla idarə olunmaması nəticəsində yaranan peşə fenomeni kimi qiymətləndirir. Bu isə göstərir ki, məsələ sadəcə yorğunluq deyil, insanın psixoloji sağlamlığına birbaşa təsir edən ciddi bir vəziyyətdir.
Bəs tükənmişlik niyə yaranır?
Bir çox insanlar düşünür ki, nə qədər çox işləsələr, bir o qədər uğurlu olarlar. Lakin beynimizin və sinir sistemimizin də istirahətə ehtiyacı var. İnsan fasiləsiz işlədikdə, daim problemləri həll etməyə çalışdıqda və özünü məsuliyyət altında hiss etdikdə stress hormonları uzun müddət yüksək səviyyədə qalır. Nəticədə emosional enerji tükənir, diqqət azalır, qərar vermək çətinləşir, əsəbilik artır və insan əvvəlki performansını göstərə bilmir.
Burada daha bir mühüm amil perfeksionizmdir. Hər işi ideal görmək istəyi, özündən həddindən artıq gözləntilər, “mən hər şeyi bacarmalıyam” düşüncəsi insanı zamanla həm fiziki, həm də emosional baxımdan yorur. Halbuki mükəmməl olmaq mümkün deyil. Sağlam yanaşma hər zaman əlindən gələnin ən yaxşısını etməyə çalışmaq, lakin özünü bununla dəyərləndirməməkdir.
Tükənmişliyin qarşısını almaq üçün ilk növbədə sağlam sərhədlər qoymağı öyrənmək lazımdır. İnsan hər xahişə “bəli” demək məcburiyyətində deyil. Lazım gəldikdə “yox” deməyi bacarmaq psixoloji sağlamlığın vacib göstəricilərindən biridir. Öz resurslarımızı qorumadan başqalarına faydalı olmaq mümkün deyil.
İş və şəxsi həyat arasında balansın qorunması da olduqca vacibdir. İşdən sonra insanın yalnız fiziki deyil, emosional olaraq da dincəlməsi lazımdır. Ailə ilə vaxt keçirmək, dostlarla ünsiyyət qurmaq, idmanla məşğul olmaq, kitab oxumaq, musiqi dinləmək, təbiətdə gəzmək və sevdiyi hobbilərə vaxt ayırmaq beynin bərpa olunmasına kömək edir. Bəzən bir neçə saatlıq keyfiyyətli istirahət günlərlə davam edən yorğunluğun qarşısını ala bilir.
Digər vacib məqam isə öz hisslərimizi görməzdən gəlməməkdir. Cəmiyyətimizdə tez-tez “güclü ol”, “özünü ələ al”, “keçib gedəcək” kimi ifadələr işlədilir. Halbuki emosiyalarımızı sıxışdırmaq onları yox etmir. Əksinə, zamanla daxildə yığılaraq daha ciddi psixoloji problemlərə səbəb ola bilir. İnsan öz hisslərini qəbul etməyi və onları sağlam şəkildə ifadə etməyi öyrənməlidir.
Bəs insan emosional baxımdan daha güclü olmaq üçün nə edə bilər?
Əvvəlcə onu qeyd etmək istəyirəm ki, emosional güc hisslərini gizlətmək demək deyil. Əsl emosional güc insanın çətinliklər qarşısında sınmaması, yaşadığı hissləri qəbul edib onları idarə edə bilməsidir.
Bunun üçün ilk növbədə emosional özünüdərk inkişaf etdirilməlidir. Gün ərzində bir neçə dəqiqə ayıraraq özünüzə bu sualları verin: “Hazırda nə hiss edirəm?”, “Bu hissin səbəbi nədir?”, “Mənə indi həqiqətən nə lazımdır?” Bu sadə görünən suallar insanın öz daxili aləmi ilə əlaqəsini gücləndirir və emosiyalarını daha sağlam idarə etməsinə kömək edir.
Eyni zamanda, psixoloji elastiklik də emosional gücün əsas göstəricilərindən biridir. Həyatda hər zaman planlarımız istədiyimiz kimi getməyəcək. Uğursuzluqlar, itkilər və çətinliklər qaçılmazdır. Lakin emosional cəhətdən güclü insanlar bu hadisələri həyatın sonu kimi deyil, inkişaf üçün təcrübə kimi qəbul etməyi bacarırlar. Onlar problemlərin içində ilişib qalmır, həll yolları axtarmağa çalışırlar.
Elmi araşdırmalar göstərir ki, fiziki aktivlik də emosional sağlamlığa birbaşa müsbət təsir göstərir. Gündəlik gəzinti, idman, nəfəs məşqləri və relaksasiya texnikaları stress hormonlarını azaldır, serotonin və endorfin kimi xoşbəxtlik hormonlarının ifrazını artırır. Bunun nəticəsində insan həm özünü daha sakit hiss edir, həm də stresə qarşı daha davamlı olur.
Sosial dəstək də insanın psixoloji dayanıqlığını artıran ən mühüm amillərdəndir. Hisslərimizi güvəndiyimiz insanlarla bölüşmək zəiflik deyil, əksinə, emosional sağlamlığın göstəricisidir. Çətin günlərdə insanın yanında onu dinləyən və anlayan birinin olması bəzən ən güclü terapiya qədər təsirli ola bilir.
Ən vacib məqamlardan biri isə insanın özünə qarşı münasibətidir. Biz çox vaxt özümüzə ən sərt tənqidçi kimi yanaşırıq. Kiçik bir səhvə görə özümüzü günahlandırır, uğurlarımızı isə adi qəbul edirik. Halbuki özünə mərhəmətlə yanaşan insanlar psixoloji baxımdan daha dayanıqlı olur, çətinliklərdən daha tez bərpa olunurlar.
Unutmamalıyıq ki, tükənmişlik zəiflik əlaməti deyil. Bu, sadəcə olaraq beynimizin və ruhumuzun bizə verdiyi bir siqnaldır: “Dayan, artıq özünə də qayğı göstər”. Bu siqnalı vaxtında eşidən insanlar həm peşə həyatlarında daha uğurlu olur, həm də şəxsi həyatlarında daha sağlam münasibətlər qururlar.
Psixoloq kimi hesab edirəm ki, insan öz psixoloji sağlamlığına sərmayə qoyduqda, əslində həyatının bütün sahələrinə sərmayə qoymuş olur. Çünki emosional cəhətdən sağlam insan daha düzgün qərarlar verir, münasibətlərini daha sağlam qurur, işində daha məhsuldar olur və həyatın çətinlikləri qarşısında daha möhkəm dayanmağı bacarır.
Özünüzə qarşı anlayışlı olun, istirahəti günah kimi qəbul etməyin və unutmayın ki, tükənmədən işləməyin sirri daha çox çalışmaqda deyil, öz resurslarınızı düzgün qorumaqdadır".