“İş yeri insanın ikinci evidir” ifadəsi uzun illərdir işlədilən məşhur yanaşmalardan biridir. Lakin müasir əmək bazarında bu ifadənin nə dərəcədə reallığı əks etdirdiyi müzakirə mövzusudur. İnsan gününün əhəmiyyətli hissəsini iş yerində keçirsə də, bu, hər zaman həmin məkanı “ikinci ev”ə çevirmir. Çünki iş mühitinin insanın psixoloji rifahına, motivasiyasına və məhsuldarlığına təsiri birbaşa təşkilati mədəniyyət, idarəetmə modeli və fiziki şəraitdən asılıdır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma aparıb.
Ev insanın təhlükəsizlik, rahatlıq və mənsubiyyət hissini yaşadığı məkandır. İş yeri isə ilk növbədə peşə fəaliyyətinin həyata keçirildiyi sosial institutdur. Buna görə də hər iki məkanın funksiyaları fərqlidir. Bununla belə, beynəlxalq tədqiqatlar göstərir ki, əməkdaşların özlərini dəyərli, təhlükəsiz və rahat hiss etdikləri iş mühitlərində məhsuldarlıq, yaradıcılıq və işə bağlılıq əhəmiyyətli dərəcədə artır.
Müxtəlif ölkələrin əmək mədəniyyətləri bu baxımdan ciddi fərqlənir. Məsələn, Skandinaviya ölkələrində iş-həyat balansına xüsusi önəm verilir. İşçilərin psixoloji sağlamlığının qorunması, çevik iş saatları, məsafədən işləmə imkanları, rəhbərlə əməkdaş arasında açıq ünsiyyət və qarşılıqlı etimad korporativ mədəniyyətin əsas elementlərindən hesab olunur. Nəticədə həmin ölkələr həm işçi məmnuniyyəti, həm də əmək məhsuldarlığı göstəricilərində dünyanın ön sıralarında yer alırlar.
Yaponiya və Cənubi Koreya kimi ölkələrdə isə uzun illər ciddi intizam və yüksək iş yükü üstünlük təşkil edib. Lakin son illərdə artıq bu ölkələrdə də həddindən artıq işləməyin psixoloji və fiziki sağlamlığa mənfi təsirləri nəzərə alınaraq əmək qanunvericiliyində və korporativ idarəetmədə islahatlar həyata keçirilir. Məqsəd yalnız yüksək nəticə əldə etmək deyil, həm də əməkdaşların rifahını qorumaqdır.
ABŞ və Qərbi Avropa şirkətlərinin əhəmiyyətli hissəsində isə müasir ofis konsepsiyası formalaşıb. Burada işçilərin rahatlığı üçün istirahət zonaları, yaradıcı iş məkanları, psixoloji dəstək proqramları, peşəkar inkişaf imkanları və çevik iş qrafikləri tətbiq olunur. Bir çox beynəlxalq şirkətlər hesab edir ki, işçiyə edilən investisiya şirkətin uzunmüddətli inkişafına qoyulan investisiyadır.
Bunun əksinə olaraq, bəzi müəssisələrdə sərt nəzarət sistemi, yüksək psixoloji təzyiq, təşəbbüslərin məhdudlaşdırılması və əməkdaşlara etimadsız yanaşma hələ də qalmaqdadır. Belə mühitlərdə işçilərdə peşəkar tükənmə (burnout), motivasiya azalması, emosional gərginlik və kadr axını daha çox müşahidə olunur. Elmi araşdırmalar göstərir ki, yalnız sərt intizam yüksək məhsuldarlığın təminatı hesab edilə bilməz.
İş mühitinin fiziki şəraiti də əmək məhsuldarlığına birbaşa təsir göstərən amillərdəndir. İş otağının kifayət qədər işıqlandırılması, normal temperatur rejimi, keyfiyyətli havalandırma sistemi, aşağı səs-küy səviyyəsi, erqonomik mebellər və səliqəli iş mühiti əməkdaşların həm sağlamlığını qoruyur, həm də diqqət və iş qabiliyyətini artırır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı və Beynəlxalq Əmək Təşkilatının yanaşmalarına görə sağlam və təhlükəsiz iş mühiti əmək hüquqlarının əsas elementlərindən biridir.
Təşkilati mədəniyyət də ən az fiziki şərait qədər vacibdir. Yeni əməkdaşların kollektivə adaptasiyası, rəhbərliyin ədalətli münasibəti, həmkarlar arasında qarşılıqlı hörmət və əməkdaşlıq iş yerində psixoloji təhlükəsizlik yaradır. Əksinə, mobbinq, ayrı-seçkilik və ya davamlı psixoloji təzyiq insanın iş yerinə bağlılığını zəiflədir və məhsuldarlığı aşağı salır.
Bəzi araşdırmalarda qadın və kişi əməkdaşların iş mühitindən gözləntilərində müəyyən fərqlər müşahidə olunur. Qadın əməkdaşlar daha çox əməkdaşlıq, qarşılıqlı dəstək və sağlam kommunikasiya mühitinə üstünlük verdiklərini bildirirlər. Kişilər isə daha çox peşəkar inkişaf, müstəqillik və nəticəyönümlü idarəetməni ön plana çəkirlər. Bununla yanaşı, müasir insan resursları yanaşması göstərir ki, hörmət, ədalət və təhlükəsizlik hissi cinsindən asılı olmayaraq bütün əməkdaşlar üçün əsas ehtiyaclardır.
Müasir idarəetmə fəlsəfəsinə görə iş yerinin “ikinci ev” adlandırılması orada evdəki kimi davranmaq anlamına gəlmir. Bu anlayış daha çox insanın özünü dəyərli hiss etdiyi, fikir və təşəbbüslərinin qiymətləndirildiyi, psixoloji cəhətdən təhlükəsiz və peşəkar inkişaf imkanlarının yaradıldığı mühiti ifadə edir.
Nəticə etibarilə, iş yerinin insanın ikinci evinə çevrilməsi yalnız yüksək əməkhaqqı və ciddi intizamla müəyyən olunmur. Bu, rəhbərliyin idarəetmə mədəniyyəti, sağlam psixoloji mühit, müasir əmək şəraiti və işçiyə göstərilən hörmətin və qayğının səviyyəsindən asılıdır. Dünyanın inkişaf etmiş ölkələrinin təcrübəsi göstərir ki, işçinin rifahına yatırım edən müəssisələr uzunmüddətli perspektivdə daha innovativ, daha dayanıqlı və daha rəqabətqabiliyyətli olurlar. Buna görə də müasir dövrdə uğurlu təşkilatın əsas göstəricilərindən biri yalnız maliyyə nəticələri deyil, həm də işçilərin özlərini həmin müəssisənin ayrılmaz hissəsi kimi hiss etmələridir.
Ayşən Vəli