İran-Qərb münasibətləri: İslam İnqilabından sonra sanksiyalar
Bu gün İran Qərblə açıq savaşdadır. Hər iki tərəf özünü bu müharibədə haqlı sayır. İran ona hücum edildiyini deyir və ABŞ-İsrail cütlüyünü beynəlxalq qanunların qadağan etdiyi işğalda suçlayır. Qarşı tərəf isə İranın nüvə silahı əldə edə biləcəyini bəhanə gətirərək onu cəzalandırmaqda haqlı olduğunu söyləyir. Bəs doğru tərəf kimdir, ABŞ həqiqətənmi İranı özünün 51-ci ştatı etmək istəyir, yaxud İran nüvə proqramından əl çəksə Amerikanın hərb maşını Yaxın Şərqdən, Fars körfəzindən geri çəkiləcəkmi? Problemin kökü də bu sualların cavabındadır. Belə isə gəlin hadisəyə bir az, yəni təxminən 50 il əvvəldən baxaq.
…1979-cu ildə İranda baş verən İslam İnqilabı Yaxın Şərqin geosiyasi mənzərəsini köklü şəkildə dəyişdirdi. Şah Məhəmməd Rza Pəhləvinin devrilməsi və Ayətullah Ruhullah Xomeyninin rəhbərliyi ilə İslam Respublikasının yaradılması təkcə İranın daxili siyasi sistemini deyil, həm də onun xarici siyasət prioritetlərini yenidən formalaşdırdı. İnqilabdan sonra Tehran Qərbin, xüsusilə ABŞ-ın bölgədəki siyasətinə qarşı çıxan əsas regional gücə çevrildi. ABŞ səfirliyinin ələ keçirilməsi, girov böhranı və sonrakı illərdə nüvə proqramı ətrafında yaranan gərginlik nəticəsində İrana genişmiqyaslı iqtisadi və maliyyə sanksiyaları tətbiq edildi.
Bunun fonunda İran rəhbərliyi regional təsir imkanlarını artırmaq üçün hərbi gücdən daha çox qeyri-dövlət aktorlarına söykənən strategiya formalaşdırdı. Tehran bunu "İslam İnqilabının dəyərlərinin qorunması" və "məzlum xalqların müdafiəsi" kimi təqdim etsə də, ABŞ, Avropa İttifaqı və bir sıra ərəb dövlətləri bu siyasəti regionda nüfuz uğrunda geosiyasi mübarizənin elementi kimi qiymətləndirirlər.
İran-Qərb münasibətlərinin transformasiyası
1979-cu ildən əvvəl İran ABŞ-ın Yaxın Şərqdə ən mühüm müttəfiqlərindən biri idi. İnqilabdan sonra isə yeni hakimiyyət "Nə Şərq, nə Qərb, yalnız İslam Respublikası" prinsipini dövlət ideologiyasına çevirdi. ABŞ səfirliyinin əməkdaşlarının 444 gün girov saxlanılması Vaşinqtonla diplomatik münasibətlərin kəsilməsinə səbəb oldu.
1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi, 1990-cı illərdə terrorçuluqla bağlı ittihamlar, 2000-ci illərdə nüvə proqramı və sonrakı dövrdə raket proqramı ilə əlaqədar narahatlıqlar sanksiyaların mərhələli şəkildə sərtləşdirilməsinə gətirib çıxardı. Bu sanksiyalar İranın bank sistemini, enerji sektorunu, beynəlxalq maliyyə əməliyyatlarını və texnologiya idxalını ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı. Tədqiqatlar göstərir ki, sanksiyalar İran iqtisadiyyatında inflyasiya, valyuta dəyərsizləşməsi və investisiya azalmasına əhəmiyyətli təsir göstərib.
Sanksiyalar və…
Sanksiyalar fonunda İran rəhbərliyi klassik hərbi ekspansiya əvəzinə daha aşağı maliyyətli və dolayı təsir modelinə üstünlük verdi. Bu model əsasən İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) və onun xarici əməliyyatlara cavabdeh olan "Qüds Qüvvələri" vasitəsilə həyata keçirildi. Bu strategiyanın əsas məqsədləri ABŞ və İsrailin regional təsirinin balanslaşdırılması, İran sərhədlərindən kənarda "strateji dərinlik" yaratmaq, Müttəfiq silahlı və siyasi qruplar vasitəsilə çəkindiricilik qabiliyyətini artırmaq və regional danışıqlarda təsir rıçaqları əldə etmək olub. Qərb analitikləri bu yanaşmanı "proxy warfare" (vasitəçi qüvvələr vasitəsilə mübarizə), İran isə "Müqavimət Oxu" (Axis of Resistance) konsepsiyası kimi xarakterizə edir.
İranın regional tərəfdaşları müxtəlif ölkələrdə fərqli siyasi və hərbi xüsusiyyətlərə malikdir. Ən güclü və ən uzunmüddətli tərəfdaş Hizbullah hesab olunur. 1980-ci illərdə formalaşan təşkilat zamanla həm silahlı qüvvəyə, həm də siyasi partiyaya çevrilərək Livanın daxili siyasətində mühüm aktora çevrilib. İran Hizbullahı İsrailə qarşı çəkindirici qüvvə kimi qiymətləndirir, Qərb ölkələrinin bir hissəsi isə onu terror təşkilatı kimi tanıyır.
2003-cü ildə ABŞ-ın İraqa müdaxiləsindən sonra İranın təsiri əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Müxtəlif şiə silahlı qrupları və sonradan Xalq Səfərbərlik Qüvvələri (PMF) çərçivəsində fəaliyyət göstərən bəzi təşkilatlar Tehranla sıx əlaqələr saxlayır. Onların bir hissəsi həm siyasi proseslərdə, həm də təhlükəsizlik sektorunda mühüm rol oynayır.
2011-ci ildən başlayan vətəndaş müharibəsi zamanı İran Bəşər Əsəd hökumətinin əsas dəstəkçilərindən biri oldu. Hərbi müşavirlər, regional müttəfiq qruplar və maliyyə dəstəyi vasitəsilə Dəməşqin hakimiyyətdə qalmasına töhfə verdi. Tehran bunu "müqavimət xəttinin qorunması" kimi izah edir.
İranın husilərlə əlaqələrinin səviyyəsi barədə müxtəlif qiymətləndirmələr mövcuddur. BMT və Qərb ölkələri Tehranın hərbi və texnoloji dəstək verdiyini bildirirlər, İran isə birbaşa hərbi nəzarət iddialarını rədd edir. Husilərin Qırmızı dənizdəki hücumları beynəlxalq dəniz ticarətinə ciddi təsir göstərib.
İran uzun illər müxtəlif Fələstin qruplarına siyasi və maliyyə dəstəyi göstərdiyini bəyan edib. Bu siyasət Tehran tərəfindən Fələstin məsələsinə dəstək kimi təqdim olunur, Qərb və İsrail isə bunu regional qarşıdurmanın genişlənməsinə səbəb olan amillərdən biri hesab edir.
İslam dünyasında liderlik iddiası
İslam Respublikası özünü yalnız milli dövlət kimi deyil, həm də İslam dünyasında antihegemon mövqenin aparıcı nümayəndəsi kimi təqdim etməyə çalışır. Lakin bu iddia bütün müsəlman ölkələri tərəfindən qəbul edilmir. İranın təsir dairəsi əsasən şiə icmalarının yaşadığı ölkələrdə daha güclüdür. Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ və digər sünni ərəb dövlətləri isə İranın siyasətini regional balansı pozan amil kimi qiymətləndirirlər. Bu rəqabət dini faktorlarla yanaşı, geosiyasi və iqtisadi maraqlarla da bağlıdır.
Bu strategiyadan ən çox təsirlənən ölkələr yuxarıda adı çəkilən ölkələrdir. Livanda uzunmüddətli siyasi böhran, iqtisadi çətinliklər və silahlı qrupların mövcudluğu dövlət institutlarının fəaliyyətini mürəkkəbləşdirib. Suriyada vətəndaş müharibəsi nəticəsində milyonlarla insan məcburi köçkünə çevrilib, ölkə iqtisadiyyatı ağır zərər görüb. Burada təkcə İran deyil, Rusiya, ABŞ və digər regional aktorların da hərbi və siyasi iştirakı münaqişənin mürəkkəbləşməsinə təsir edib. İranın təsiri ilə yanaşı, ABŞ-İran rəqabəti İraqın daxili siyasi sabitliyinə və təhlükəsizlik mühitinə uzunmüddətli təsir göstərib. Regional rəqabət, husilər və Səudiyyə Ərəbistanının rəhbərlik etdiyi koalisiya arasındakı müharibə Yəməndə dünyanın ən ağır humanitar böhranlarından birini yaradıb.
İranın regional müttəfiqləri ilə bağlı təhlükəsizlik narahatlıqları İsrail və Körfəz ölkələrinin müdafiə xərclərini artırıb və bölgədə silahlanma yarışını gücləndirib. İranın yanaşması müəyyən strateji üstünlüklər qazandırıb. Tehran məhdud iqtisadi resurslara baxmayaraq, regionun bir sıra böhranlarında təsir imkanlarını qoruyub saxlayıb və rəqiblərinə qarşı çəkindirici potensial formalaşdırıb. Digər tərəfdən, bu siyasət yüksək iqtisadi və siyasi xərclərlə müşayiət olunub. Sanksiyaların davam etməsi, xarici investisiyaların azalması, daxili iqtisadi problemlər və regional gərginliklər İranın inkişaf imkanlarını məhdudlaşdırıb. Eyni zamanda, İranın dəstəklədiyi və ya onunla əlaqələndirilən silahlı qrupların fəaliyyəti Yaxın Şərqin bir sıra ölkələrində dövlət institutlarının zəifləməsi və uzunmüddətli sabitlik problemləri ilə əlaqələndirilir.
2010-cu ildən sonra tətbiq olunan maliyyə sanksiyaları İran rialının sürətlə dəyər itirməsinə, inflyasiyanın yüksəlməsinə və xarici investisiyaların azalmasına səbəb oldu. Bununla yanaşı, İran iqtisadiyyatı tam çökmədi. Çin, Rusiya, Hindistan və bəzi regional tərəfdaşlarla ticarət əlaqələri, qeyri-rəsmi ixrac mexanizmləri və daxili istehsalın genişləndirilməsi müəyyən uyğunlaşma imkanı yaratdı. Bəs, sanksiyalar İranın xarici siyasətini necə dəyişdi?
İran anlayırdı ki, ABŞ-la klassik müharibə aparmaq mümkün deyil, müasir hava qüvvələri yaratmaq böyük maliyyə tələb edir, iqtisadi məhdudiyyətlər silah idxalını çətinləşdirir. Bu səbəbdən İran asimmetrik təhlükəsizlik konsepsiyasına üstünlük verdi. Bu model ballistik raket proqramı, pilotsuz uçuş aparatlarının inkişafı, kiber imkanların genişləndirilməsi, regional müttəfiq silahlı qrupların dəstəklənməsi, dənizdə qeyri-ənənəvi hərbi taktikalardan istifadə kimi komponentlərdən ibarət idi. Bu strategiya İranın məhdud maliyyə resursları ilə daha geniş regional təsir imkanları əldə etməsinə şərait yaratdı.
İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (SEPAH) əvvəlcə inqilabı qorumaq məqsədilə yaradılmışdı. Lakin zaman keçdikcə o, İranın ən nüfuzlu hərbi, iqtisadi və siyasi institutlarından birinə çevrildi. SEPAH müdafiə sənayesində, enerji layihələrində, tikinti sektorunda, xarici əməliyyatlarda, regional strategiyanın hazırlanmasında əsas rol oynamağa başladı. Onun xarici əməliyyatlar üzrə bölməsi – "Qüds Qüvvələri" sonrakı onilliklərdə İranın Yaxın Şərq siyasətinin əsas icraçı mexanizmi oldu.
ABŞ və İsrailin cavab strategiyaları
İranın regional nüfuzunun artması ABŞ və İsrail tərəfindən ciddi təhlükəsizlik problemi kimi qiymətləndirilir. ABŞ iqtisadi sanksiyalar, hərbi bazalar, Körfəz ölkələri ilə əməkdaşlıq, İsrailə təhlükəsizlik dəstəyi və İranın raket və nüvə proqramına qarşı təzyiq kimi üsullardan istifadə edir. İsrail isə daha çox "kölgə müharibəsi" strategiyasına üstünlük verir. Bu strategiyaya kiber əməliyyatlar, nüvə obyektlərinə qarşı diversiyalar, yüksək vəzifəli SEPAH komandirlərinə qarşı hədəf əməliyyatları, Suriyada İran obyektlərinə hava zərbələri daxildir.
Azərbaycan geosiyasi rəqabətdə
Azərbaycan İran üçün mühüm geosiyasi istiqamətlərdən biridir. Bunun əsas səbəbləri 765 kilometrlik dövlət sərhədi, Xəzər hövzəsi, enerji marşrutları, İsrail–Azərbaycan əməkdaşlığı, Zəngəzur dəhlizi məsələsi daxildir. İran uzun müddət Ermənistanı Azərbaycan və Türkiyənin regional inteqrasiyasını balanslaşdıran amil kimi qiymətləndirmişdir. 2020-ci il Vətən müharibəsindən sonra regionun geosiyasi xəritəsi dəyişmişdir. İran xüsusilə sərhədlərin dəyişməsi ehtimalı, Türkiyənin artan rolu, İsrailin Azərbaycanla təhlükəsizlik əməkdaşlığı, Şimal–Cənub və Şərq–Qərb nəqliyyat dəhlizlərinin rəqabəti kimi məsələlərdə narahatlığını gizlətmir. Bununla yanaşı, Azərbaycan balanslaşdırılmış xarici siyasət yürütməyə çalışır və həm İran, həm Türkiyə, həm də Qərb tərəfdaşları ilə münasibətlərini milli maraqlar əsasında inkişaf etdirməyə üstünlük verir.
Bu gün İranın regional siyasəti həm tərəfdarları, həm də tənqidçiləri tərəfindən fərqli qiymətləndirilir: bir tərəf onu xarici təzyiqlərə qarşı çəkindirici və müdafiə strategiyası hesab edir, digər tərəf isə regionda silahlı qrupların güclənməsini və dövlətlərarası gərginliyin artmasını sürətləndirən amillərdən biri kimi dəyərləndirir.
V.VƏLİLİ