_(1).jpg)
"İnsan gün ərzində çoxsaylı qərarlar qəbul edir. Bu qərarlar həm məntiqin, həm də emosiyaların təsiri altında formalaşır. Məhz buna görə də gecə verilən qərarlar səhər saatlarında fərqli qiymətləndirilə bilər. Bu, təsadüfi deyil, beynin bioloji və psixoloji fəaliyyət mexanizmləri ilə bağlıdır".
Bu sözləri SİA-ya açıqlamasında psixoloq Səbinə Bəşirzadə deyib.
Onun sözlərinə görə, qərarvermə prosesində əsas rol oynayan beyin nahiyələrindən biri prefrontal korteksdir:
"Bu hissə analiz etmə, planlaşdırma, məntiqli düşünmə və nəticələri qiymətləndirmə funksiyalarını yerinə yetirir. Günün sonunda zehni yorğunluq artdıqca prefrontal korteksin fəaliyyəti zəifləyir və insan daha çox emosiyalarının təsiri altında qərar verməyə başlayır.
Emosiyaların idarə olunmasında isə amigdala mühüm rol oynayır. Yorğunluq zamanı amigdalanın təsiri artır və insan hadisələri bəzən olduğundan daha təhlükəli, daha qorxulu və ya əksinə, həddindən artıq nikbin şəkildə qiymətləndirə bilir. Bu da qərarların impulsiv xarakter almasına səbəb olur.
Qərarvermə prosesinə hormonlar da ciddi təsir göstərir. Kortizol stres hormonudur. Səhər saatlarında onun səviyyəsi daha yüksək olur və diqqətin cəmlənməsinə, rasional düşünməyə kömək edir. Melatonin yuxu hormonudur. Axşam saatlarında onun səviyyəsi artır, oyaqlığı azaldır və zehni fəaliyyətin sürətini aşağı salır. Dopamin isə mükafat və motivasiya hissini formalaşdırır və emosional qərarların qəbuluna təsir göstərir.
Psixologiyada "qərar yorğunluğu" (decision fatigue) anlayışı mövcuddur. İnsan gün ərzində yüzlərlə, bəzən isə minlərlə seçim etdikcə beynin özünüidarə resursları tədricən tükənir. Nəticədə riskli seçimlər artır, emosional qərarlar üstünlük təşkil edir və insan ən asan görünən variantı seçməyə meyllənir. Məhz buna görə gecə verilən qərarlar səhər saatlarında fərqli görünə bilir.
Yuxu isə təkcə istirahət deyil, həm də beynin aktiv işlədiyi bioloji prosesdir. Xüsusilə REM yuxu mərhələsində emosional məlumatlar yenidən emal olunur, xatirələr sistemləşdirilir və emosional yük azalır. Səhər oyandıqdan sonra insan problemlərə daha rasional yanaşa, emosional gərginliyi daha yaxşı idarə edə, analitik düşünə və risklərlə faydaları daha obyektiv qiymətləndirə bilir.
Məhz buna görə psixoloqlar vacib qərarların yorğun vəziyyətdə qəbul edilməsini tövsiyə etmirlər. Psixologiyada tətbiq olunan "24 saat qaydası" da bunu təsdiqləyir. Əgər qərar təcili deyilsə, onu bir gecə təxirə salmaq və səhər yenidən qiymətləndirmək daha məqsədəuyğun hesab olunur.
Qərar verməzdən əvvəl insanın özünə bir neçə sual verməsi faydalıdır: "Mən bu qərarı emosiyalarımın, yoxsa məntiqimin təsiri ilə verirəm?", "Bu qərarın mənə qısa və uzunmüddətli faydaları nələrdir?", "Riskləri və mümkün nəticələri obyektiv qiymətləndirmişəmmi?" Bəzən qərarın müsbət və mənfi tərəflərini yazılı şəkildə müqayisə etmək daha düzgün nəticəyə gəlməyə kömək edir.
Nəticə etibarilə, gecə verilən qərarların səhər fərqli qiymətləndirilməsi insanın zəifliyi deyil. Bu, beynin bioloji xüsusiyyətləri, hormonal dəyişikliklər, emosional vəziyyət və yuxu zamanı informasiyanın yenidən emal olunması ilə əlaqədardır. Həyati əhəmiyyət daşıyan qərarları emosional və yorğun vəziyyətdə deyil, kifayət qədər istirahət etdikdən sonra, daha rasional düşünə bildiyimiz vaxt qəbul etmək daha doğru yanaşmadır".