O bildirib ki, bağırsaq və beyin bağırsaq-beyin oxu (gut-brain axis) adlanan mürəkkəb sistem vasitəsilə bir-biri ilə əlaqə saxlayır:
Yuxunun keyfiyyəti təkcə gün ərzindəki yorğunluq səviyyəsini deyil, həm də beyin fəaliyyətini, immun sistemini, hormon balansını və ümumi sağlamlığı müəyyən edən əsas amillərdən biridir. Son illərdə aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, yuxunun keyfiyyətinə təsir edən vacib faktorlardan biri də bağırsaq mikrobiotası, yəni bağırsaqlarda yaşayan milyardlarla faydalı mikroorqanizmdir. Mütəxəssislər bağırsaqları artıq "ikinci beyin" adlandırırlar, çünki bağırsaq və beyin arasında güclü və ikitərəfli əlaqə mövcuddur.
Bu sözləri SİA-ya nevroloq Röyanə Quluzadə deyib.
O bildirib ki, bağırsaq və beyin bağırsaq-beyin oxu (gut-brain axis) adlanan mürəkkəb sistem vasitəsilə bir-biri ilə əlaqə saxlayır:
“Bu sistem sayəsində bağırsaqlarda baş verən dəyişikliklər beyinə, beyində baş verən proseslər isə bağırsaqlara təsir göstərə bilir.
Serotonin və melatonin istehsalında bağırsağın rolu da sübut olunmuşdur.
Serotonin "xoşbəxtlik hormonu" kimi tanınır və yuxu ritminin tənzimlənməsində mühüm rol oynayır. Maraqlı məqam ondan ibarətdir ki, orqanizmdə serotoninin təxminən 90%-i bağırsaqlarda istehsal olunur.
Serotonin daha sonra beyində melatoninə çevrilir. Melatonin isə yuxu-oyanıqlıq ritmini idarə edən əsas hormondur.
Bağırsaq mikrobiotasında balans pozulduqda:
-serotonin sintezi azalır;
-melatonin istehsalı pozula bilər;
-yuxuya getmək çətinləşir;
-gecə tez-tez oyanmalar baş verir;
-səhər yorğun oyanmaq mümkündür.
Mikrobiota pozğunluğu yuxuya necə təsir edir?
Bağırsaq mikrobiotasının tərkibi antibiotiklər, qeyri-sağlam qidalanma, stress, infeksiyalar və həyat tərzi səbəbindən dəyişə bilər.
Disbioz zamanı:
iltihabi sitokinlərin səviyyəsi artır;
kortizol yüksələ bilər;
stress reaksiyası güclənir;
narahatlıq və depressiya riski artır;
yuxunun dərin fazaları azalır.
Bu dəyişikliklər nəticəsində həm yuxunun müddəti, həm də keyfiyyəti pisləşə bilər.
Pis yuxu bağırsaqlara da zərər verir
Əlaqə yalnız bir istiqamətli deyil.
Xroniki yuxusuzluq:
bağırsaq mikrobiotasının müxtəlifliyini azaldır;
bağırsaq keçiriciliyini artırır ("leaky gut");
iltihabı gücləndirir;
metabolik xəstəliklərin riskini yüksəldir.
Beləliklə, yuxu və bağırsaq sağlamlığı bir-birini qarşılıqlı şəkildə təsir altında saxlayır.
Hansı qidalar bağırsaq və yuxu üçün faydalıdır?
Sağlam mikrobiotanı dəstəkləyən qidalar yuxunun da yaxşılaşmasına kömək edə bilər.
Bunlara daxildir:
qatıq və kefir;
fermentləşdirilmiş qidalar;
tam taxıllar;
tərəvəz və meyvələr;
paxlalılar;
liflə zəngin məhsullar;
qoz və badam.
Prebiotik liflər faydalı bakteriyaların çoxalmasını stimullaşdırır, probiotiklər isə bağırsaq mikrobiotasının balansını qorumağa kömək edir.
Bağırsaq sağlamlığını qorumaq üçün tövsiyələr
Yuxu keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə aşağıdakı vərdişlər faydalıdır:
hər gün eyni saatda yatıb oyanmaq;
liflə zəngin qidalanmaq;
şəkərli və yüksək emal olunmuş qidaları azaltmaq;
lazımsız antibiotik istifadəsindən çəkinmək;
müntəzəm fiziki aktivliklə məşğul olmaq;
stressi idarə etməyi öyrənmək;
axşam saatlarında ağır yeməklərdən uzaq durmaq.
Elmi tədqiqatlar nə göstərir?
Son illərdə aparılan klinik və eksperimental tədqiqatlar göstərir ki, sağlam bağırsaq mikrobiotası daha keyfiyyətli yuxu ilə əlaqəlidir. Bəzi araşdırmalarda probiotik və prebiotik qəbulunun yuxu keyfiyyətini, stressə davamlılığı və emosional vəziyyəti yaxşılaşdıra biləcəyi göstərilmişdir. Bununla belə, bu sahədə hələ də genişmiqyaslı klinik tədqiqatlara ehtiyac vardır və probiotiklər bütün yuxu pozğunluqları üçün universal müalicə hesab edilmir.
Bağırsaq sağlamlığı və yuxu keyfiyyəti arasında güclü bioloji əlaqə mövcuddur. Sağlam mikrobiota serotonin və melatonin sintezini dəstəkləyir, iltihabı azaldır və sinir sisteminin normal fəaliyyətinə kömək edir. Digər tərəfdən, keyfiyyətli yuxu da bağırsaq mikrobiotasının balansını qoruyur. Buna görə də sağlam qidalanma, aktiv həyat tərzi və düzgün yuxu gigiyenası həm bağırsaq, həm də beyin sağlamlığının qorunması üçün vacibdir”.
Ayşən Vəli