“Birdən alınmasa?”, “Görəsən pis xəbər gələcək?”, “Yəqin yenə nəsə baş verəcək…” Bu cümlələr bir çox insanın gündəlik düşüncələrinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Elə insanlar var ki, baş verən hər hadisədə ilk növbədə mənfi ehtimalı görür, yaxşı nəticəni isə ya ümumiyyətlə nəzərə almır, ya da ona inanmaqda çətinlik çəkirlər. Maraqlıdır ki, bu, sadəcə pessimist xarakter deyil, bəzən beynin özünü qoruma mexanizmi kimi də izah olunur.
İnsan beyni min illər boyu təhlükələri əvvəlcədən hiss edib sağ qalmaq üçün formalaşıb. Uzaq keçmişdə hər səs, hər kölgə təhlükə ola bilərdi. Ona görə də beyin təhlükəni vaxtında görməyi, ehtiyatlı olmağı öyrəndi. Bu xüsusiyyət həmin dövrdə həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Lakin müasir dövrdə fiziki təhlükələrin yerini daha çox psixoloji narahatlıqlar alıb. Nəticədə beyin real təhlükə olmasa belə, mümkün olan ən pis ssenarini qurmağa başlayır.
Daim mənfi düşünən insan üçün həyat sanki görünməz risklərlə doludur. Telefon gec cavablandırılırsa, “nəsə pis hadisə baş verib” deyə düşünür. İş yerində rəhbər görüşə çağırırsa, ilk ağlına gələn işdən çıxarılmaq olur. Həkim analiz istəyirsə, nəticəni gözləmədən ağır xəstəlik ehtimalını yaşayır. Halbuki bu ehtimalların əksəriyyəti heç vaxt gerçəkləşmir.
Mənfi düşüncənin ən təhlükəli tərəfi odur ki, insan zaman keçdikcə bunu normal qəbul etməyə başlayır. O hesab edir ki, həmişə ən pisini düşünmək onu xəyal qırıqlığından qoruyacaq. Əslində isə bu yanaşma insanı qorumaq əvəzinə, onu daimi gərginlik içində saxlayır. Orqanizm fasiləsiz stress vəziyyətində qalır, yuxu pozulur, diqqət azalır, iş qabiliyyəti zəifləyir və həyatdan zövq alma hissi tədricən itir.
Bəzən insanlar bunu “realist olmaq” kimi təqdim edirlər. Halbuki realizm faktlara əsaslanır, neqativ düşüncə isə çox vaxt ehtimallara və fərziyyələrə söykənir. Hələ baş verməmiş hadisəyə görə günlərlə narahat olmaq nə problemi həll edir, nə də gələcəyi dəyişdirir. Əksinə, insanı indiki anı yaşamaq imkanından məhrum edir.
Sosial şəbəkələr və informasiya axını da bu vəziyyəti gücləndirə bilir. Gün ərzində ard-arda oxunan qəza, müharibə, xəstəlik və iqtisadi çətinlik xəbərləri beyində dünyanın yalnız təhlükəli yer olduğu hissini yaradır. İnsan öz həyatında hər şey qaydasında olsa belə, ümumi mənzərədən təsirlənərək narahatlığını artırır.
Daim mənfi düşünmək təkcə psixoloji deyil, fiziki sağlamlığa da təsir edir. Uzunmüddətli stress immun sistemini zəiflədə, qan təzyiqini yüksəldə, ürək-damar xəstəlikləri riskini artıra bilər. Yəni düşüncə tərzi zamanla bədənə də təsir göstərir.
Bu vəziyyətdən çıxış yolu “heç vaxt pis düşünməmək” deyil. İnsan həyatın çətinliklərini də qəbul etməlidir. Əsas məsələ mənfi ehtimalı yeganə həqiqət kimi qəbul etməməkdir. Özümüzə “Bunun əksinin baş vermə ehtimalı varmı?”, “Əlimdə bunu təsdiqləyən fakt varmı?” kimi suallar vermək düşüncələri daha obyektiv qiymətləndirməyə kömək edə bilər.
Həyatda ehtiyatlı olmaq vacibdir, amma daim ən pis ssenarini yaşamaq bizi gələcək təhlükələrdən qorumur. Əksinə, hələ baş verməmiş hadisələrin yükünü bugünkü günümüzə daşıyır. Bəlkə də həyatın keyfiyyətini artırmağın yollarından biri hər hadisəyə “ən pis nə olacaq?” sualı ilə deyil, “ən yaxşı nə ola bilər?” sualı ilə də baxmağı bacarmaqdır. Çünki həyat yalnız qorxularımızdan deyil, reallıqdan və imkanlardan da ibarətdir.