İlk baxışdan böyük məbləğ təşkil etməsə də, gündəlik həyatın ayrılmaz hissəsinə çevrilən kiçik xərclər ayın sonunda ailə büdcəsində ciddi boşluq yarada bilər. Maliyyə mütəxəssisləri bildirirlər ki, insanların əksəriyyəti məhz “görünməyən xərclər” səbəbindən planlaşdırdığı qədər pul yığa bilmir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Gündəlik kiçik alış-verişlər
Hər gün alınan qəhvə, qəlyanaltı, su, taksi və ya lazımsız xırda alış-verişlər ayrı-ayrılıqda cüzi görünsə də, aylıq hesablandıqda yüzlərlə manat təşkil edə bilər.
İstifadə olunmayan abunəliklər
Film platformaları, musiqi tətbiqləri, bulud yaddaşı, mobil proqramlar və idman zalları kimi aylıq ödənişlərdən istifadə edilməsə belə, avtomatik olaraq vəsait çıxılır. Bir çox ailə bu ödənişlərin fərqinə belə varmır.
Elektrik və su israfı
Lazımsız yanan işıqlar, işlək vəziyyətdə qalan elektrik cihazları, köhnə məişət texnikası və su israfı kommunal xərcləri artıran əsas səbəblərdəndir.
Endirim adı ilə edilən alış-veriş
“Endirim var”, “kampaniyadır” düşüncəsi ilə ehtiyac olmayan məhsulların alınması büdcəyə ciddi təsir göstərir. Əsl qənaət yalnız ehtiyac olan məhsulun endirimlə alınmasıdır.
Çatdırılma xidmətləri
Yemək və məhsul sifarişlərində çatdırılma haqqı, xidmət komissiyası və əlavə ödənişlər ümumi məbləği nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır.
Bank komissiyaları
Kartdan karta köçürmələr, nağdlaşdırma, gecikdirilmiş kredit ödənişləri və müxtəlif xidmət haqları kiçik görünən, lakin mütəmadi təkrarlanan xərclərdir.
Plansız market alış-verişi
Siyahısız marketə getmək, impulsiv alış-veriş etmək və məhsulları müqayisə etmədən almaq ailə büdcəsinə əlavə yük yaradır.
Qida tullantıları
Vaxtında istifadə edilməyən ərzaqların xarab olması, normadan artıq alış-veriş və düzgün saxlanmayan məhsullar da görünməyən maliyyə itkilərindəndir.
Taksidən həddindən artıq istifadə
Qısa məsafələrdə belə şəxsi avtomobil və ya ictimai nəqliyyat əvəzinə taksidən istifadə aylıq nəqliyyat xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Gecikmə cərimələri
Kommunal ödənişlər, kreditlər və digər xidmət haqlarının gecikdirilməsi əlavə faiz və cərimələrə səbəb olur.
Ekspertlər nə tövsiyə edir?
Maliyyə mütəxəssisləri ailə büdcəsini qorumaq üçün hər ay bütün xərclərin qeyd edilməsini, istifadə olunmayan abunəliklərin ləğvini, alış-verişə siyahı ilə getməyi və aylıq qənaət hədəfi müəyyənləşdirməyi tövsiyə edirlər. Araşdırmalar göstərir ki, insanlar məhz xırda, lakin davamlı xərcləri nəzarətdə saxladıqda, büdcələrində ən böyük fərqi hiss edirlər.
Dünyada aparılan araşdırmalar göstərir ki, ailə büdcəsini zəiflədən “görünməyən xərclər” ölkədən-ölkəyə fərqlənsə də, əsas tendensiyalar oxşardır.
“Latte effekti” – kiçik gündəlik xərclər
Maliyyə eksperti David Bach tərəfindən populyarlaşdırılan “Latte Factor” anlayışına görə, hər gün edilən kiçik xərclər (qəhvə, qəlyanaltı, taksi və s.) uzunmüddətli dövrdə minlərlə dollar və ya manat itkisinə səbəb ola bilər.
“Abunəlik iqtisadiyyatı”
Dünyada insanların çoxu istifadə etmədiyi rəqəmsal xidmətlərə ödəniş etməyə davam edir. Video platformaları, musiqi tətbiqləri, oyunlar, bulud yaddaşı və süni intellekt xidmətləri üçün aylıq ödənişlər ailə büdcəsində nəzərə çarpmayan, lakin davamlı xərc yaradır.
“İmpulsiv alış-veriş”
Xüsusilə onlayn mağazalarda “İndi al”, “Son 1 məhsul qalıb”, “50% endirim” kimi marketinq üsulları insanları planlaşdırmadıqları alış-verişə sövq edir.
Çatdırılma xidmətləri
Yemək sifarişlərində çatdırılma haqqı, xidmət komissiyası və əlavə ödənişlər məhsulun öz qiymətindən belə yüksək ola bilir.
“Buy Now, Pay Later” (İndi al, sonra ödə)
Bir çox ölkədə geniş yayılan bu sistem insanların büdcəsinə nəzarəti zəiflədir. Kiçik hissələrlə ödəniş rahat görünsə də, eyni anda bir neçə məhsul alındıqda aylıq maliyyə yükü artır.
Enerji xərcləri
Avropa və ABŞ-da aparılan araşdırmalar göstərir ki, köhnə məişət texnikası və enerji səmərəsiz evlər ailələrin kommunal xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
Qida tullantıları
BMT-nin məlumatlarına görə, dünyada istehlak üçün nəzərdə tutulan qidanın böyük hissəsi israf olunur. Bu, həm ailə büdcəsinə, həm də qlobal iqtisadiyyata milyardlarla dollar ziyan vurur.
Bank və maliyyə xidmətləri
Kredit kartı faizləri, gecikmə cərimələri, hesab xidmət haqları və valyuta konvertasiya komissiyaları da inkişaf etmiş ölkələrdə ailələrin ən çox şikayət etdiyi gizli xərclər sırasındadır.
Yeni tendensiya: “Mikroxərclər”
Son illərdə maliyyə analitikləri “mikroxərclər” anlayışına xüsusi diqqət çəkirlər. Buraya mobil oyunlarda tətbiqdaxili alışlar, ödənişli stikerlər, rəqəmsal hədiyyələr, AI platformalarına aylıq abunəliklər və digər kiçik rəqəmsal ödənişlər daxildir. Ayrı-ayrılıqda cüzi görünən bu ödənişlər il ərzində ciddi məbləğə çevrilə bilir.
Ayşən Vəli