Son illərdə qocalma biologiyası sahəsində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, insanın təqvim yaşı (xronoloji yaş) ilə orqanlarının faktiki funksional vəziyyəti (bioloji yaş) eyni olmaya bilər. Məhz buna görə də qan analizi vasitəsilə orqanların bioloji yaşını müəyyən edən yeni texnologiyalar hazırlanır. Bu üsullar gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri, Alzheimer, böyrək çatışmazlığı və digər yaşla əlaqəli xəstəliklərin erkən aşkarlanmasına kömək edə bilər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Bioloji yaş nədir?
İnsan doğulduğu gündən hesablanan yaş xronoloji yaş adlanır. Bioloji yaş isə orqanizmin və ayrı-ayrı orqanların nə qədər “köhnəldiyini” göstərən göstəricidir.
Məsələn, 50 yaşlı iki insanın xronoloji yaşı eyni olsa da, onlardan birinin ürəyi 40, digərinin isə 65 yaş səviyyəsində işləyə bilər.
Bu fərq genetika, həyat tərzi, qidalanma, fiziki aktivlik, siqaret, stress, yuxu keyfiyyəti və xroniki xəstəliklərlə əlaqədardır.
Qan analizi ilə orqanların bioloji yaşı necə müəyyən edilir?
Ən yeni metodlardan biri qan plazmasında olan minlərlə zülalın (proteinlərin) analizinə əsaslanır.
Orqanizmdə hər bir orqan özünəməxsus zülallar ifraz edir:
-ürək,
-beyin,
-qaraciyər,
-böyrəklər,
-ağciyərlər,
-mədə-bağırsaq sistemi,
-immun sistem və digər toxumalar.
Tədqiqatçılar süni intellekt və maşın öyrənməsi alqoritmləri vasitəsilə bu zülalların səviyyəsini analiz edərək hər orqanın bioloji yaşını hesablayırlar. Əgər müəyyən orqana aid protein profili həmin insanın xronoloji yaşından daha yaşlı görünürsə, həmin orqanda sürətlənmiş qocalma ehtimal edilir.
Stanford Universitetinin araşdırması
2025-ci ildə Stanford Medicine alimləri bu sahədə ən geniş tədqiqatlardan birini həyata keçiriblər.
Araşdırmada təxminən 45–50 min nəfərin qan nümunəsi araşdırılıb və qanda minlərlə protein analiz edilib. 11 əsas orqan sistemi üzrə bioloji yaş hesablanıb.
Qiymətləndirilən sistemlər:
-beyin,
-ürək,
-arteriyalar,
-ağciyərlər,
-qaraciyər,
-böyrəklər,
-mədəaltı vəzi,
-bağırsaqlar,
-immun sistem,
-əzələlər,
-piy toxuması.
Ən diqqətçəkən nəticələr
Araşdırmaya görə insanların təxminən üçdə birində ən azı bir orqan bioloji baxımdan yaşından xeyli “qoca” idi.
Müəyyən edilib ki, bioloji cəhətdən yaşlı ürək gələcək ürək-damar xəstəliklərinin riskini artırır. Yaşlı böyrəklər böyrək funksiyasının pozulması ilə əlaqələndirilir. Yyaşlı qaraciyər metabolik problemlərlə əlaqə göstərir. Yaşlı immun sistem infeksiyalar və ümumi ölüm riski ilə əlaqəli olub.
Beyin niyə xüsusi əhəmiyyət daşıyır?
Tədqiqatın ən mühüm nəticələrindən biri beynin bioloji yaşının insanın ümumi ömür uzunluğunu ən güclü proqnozlaşdıran göstəricilərdən biri olmasıdır.
Alimlər bildirirlər ki bioloji baxımdan “gənc” beyinə sahib insanların uzunömürlülük ehtimalı daha yüksəkdir. Bioloji cəhətdən yaşlı beyin Alzheimer xəstəliyi və erkən ölüm riskini artırır.
Stanford tədqiqatının rəhbəri professor Tony Wyss-Coray beynin “uzunömürlülüyün qapıçısı” olduğunu vurğulayıb.
Xəstəlik riskləri necə proqnozlaşdırılır?
Bioloji yaş testi xəstəliyin özünü aşkar etmir.
Onun əsas üstünlüyü riski simptomlar yaranmamış illər əvvəl göstərə bilməsidir.
Məsələn:
-ürəyin bioloji yaşı yüksəkdirsə, gələcəkdə ürək çatışmazlığı və ya infarkt riski arta bilər;
-beynin bioloji yaşı yüksəkdirsə, Alzheimer və digər neyrodegenerativ xəstəliklərin ehtimalı yüksələ bilər;
-immun sistemin sürətlə qocalması infeksiyalara və bəzi xroniki xəstəliklərə meyilliliyi göstərə bilər.
Bu testlər hazırda klinik praktikada istifadə olunurmu?
Hələlik yox. Hazırkı mərhələdə bu üsullar əsasən elmi-tədqiqat məqsədi daşıyır və geniş klinik praktikaya daxil edilməyib. Bunun üçün daha geniş populyasiyalarda təsdiqləyici araşdırmalar aparılmalı, standartlaşdırılmış laborator metodlar hazırlanmalı və qiymətlə əlçatanlıq artırılmalıdır.
Bioloji yaşı azaltmaq mümkündürmü?
Mütəxəssislər bildirirlər ki, bioloji yaş dəyişə bilən göstəricidir.
Araşdırmalar aşağıdakı amillərin bioloji qocalmanı ləngidə biləcəyini göstərir:
* siqaretdən uzaq durmaq;
* müntəzəm fiziki aktivlik;
* Aralıq dənizi tipli qidalanma;
* keyfiyyətli yuxu;
* stressin idarə olunması;
* arterial təzyiq, şəkər və xolesterinin nəzarətdə saxlanılması;
* normal bədən çəkisinin qorunması.
Qan analizi əsasında orqanların bioloji yaşının hesablanması fərdiləşdirilmiş tibbin perspektivli istiqamətlərindən biri hesab olunur. Bu texnologiya xəstəlikləri diaqnoz qoymaqdan daha çox, onların yaranma riskini illər əvvəl qiymətləndirməyə imkan verə bilər. Alimlər hesab edirlər ki, gələcəkdə belə testlər profilaktik müayinələrin mühüm hissəsinə çevrilərək insanların sağlam həyat müddətinin uzadılmasına və xəstəliklərin daha erkən mərhələdə qarşısının alınmasına kömək edə bilər.
Ayşən Vəli