NATO zirvəsi dünən Ankarada başa çatıb. Zirvənin sonunda müttəfiqlər Ukraynaya uzunmüddətli hərbi dəstəyini təsdiqləyiblər, müdafiə istehsalının artmasını və Rusiya təcavüzünə qarşı mübarizədə davamlı yardımı vurğulayıblar. Bundan əlavə, ABŞ Prezidenti Donald Tramp Ukraynada Patriot tutucu raketləri istehsal etmək hüququnu lisenziyalaşdıracağına söz verib. Ukraynanın NATO-nun kənarındakı uğuru müharibənin bitməsinə kömək edəcəkmi?
Ukraynaya yardım ilk dəfə avro ilə ifadə edilib
Ankarada keçirilən NATO zirvəsindən sonra müttəfiqlər Ukrayna üçün iki il müddətinə 140 milyard avro dəyərində yeni müdafiə maliyyələşdirmə zəmanəti veriblər. Vəd edilən vəsaitin Ukrayna ordusu üçün hərbi avadanlıq, yardım və təlimi əhatə etməsi gözlənilir. Bəyannamədə deyilir: "2026-cı ildə Alyans Üzv Dövlətləri Ukraynaya hərbi avadanlıq, yardım və təlim təmin etmək üçün 70 milyard avro ayırmağı və 2027-ci ildə ən azı oxşar səviyyədə yardım göstərmək üçün suveren öhdəliklərini təsdiqləməyi öhdələrinə götürürlər". Bu məbləğ tamamilə yeni əlavə maliyyələşdirməni təmsil etmir. Təxminən 30 milyard avro artıq razılaşdırılmış AB kredit mexanizmi ilə əlaqələndirilir, qalan hissəsi isə müttəfiqlərin ikitərəfli töhfələri hesabına maliyyələşdiriləcək.
Eyni zamanda, hətta bu formul da siyasi çəkiyə malikdir. Müttəfiqlər iki il əvvəlcədən Ukraynaya dəstək verməyə razılaşsalar, bu, təkcə Kiyevə deyil, həm də Moskvaya siqnal göndərir: Kremlin Qərbin yorğunluğuna olan mərci tam özünü doğrultmayıb.
Maraqlıdır ki, məbləğ avro ilə ifadə olunur. Dolların denominasiyasından imtina simvolikdir və ABŞ-ın maliyyə yardımı göstərməyəcəyini vurğulayır. Bunun əvəzinə, AB istisnasız olaraq bu maliyyələşdirmədə iştirak edəcək - bu da Macarıstan və Slovakiyanın da iştirak edəcəyi deməkdir.
Tramp Ukraynanın "kozır kartı"nı görür
Ankarada keçirilən NATO sammitinin Ukrayna üçün ən əhəmiyyətli nəticələrindən biri Ukrayna ərazisində Patriot hava hücumundan müdafiə sistemi üçün tutucu raketlərin istehsalına icazə verilməsi ilə bağlı razılaşma olub. ABŞ Prezidenti Donald Tramp Kiyevə lazımi lisenziyanı verməyə hazır olduğunu açıqlayıb. "Kimsə mənə dedi ki, Ukraynaya Patriot üçün raket istehsal etmək hüququ verəcəyik... Onlara bunun necə edildiyini göstərəcəyik, bu, çox mürəkkəbdir, amma siz onun mürəkkəbliyini tez bir zamanda başa düşəcəksiniz... Biz Volodymyr Zelensky ilə onlara Patriot istehsalı üçün lisenziyaların verilməsi barədə danışacağıq. Çox gözəl, elə deyilmi?" Tramp deyib.
Bu, xüsusilə Ukraynanın Patriot sistemi üçün raket istehsalı üçün lisenziya almaq imkanlarına aiddir, bütün sistemin tam istehsalı üçün artıq imzalanmış müqaviləyə deyil. Gələcək əməkdaşlığın təfərrüatları və Amerika istehsalçılarının rolu ayrıca müəyyən edilməlidir. Hər iki halda da, bu qərar Ukrayna üçün strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki Patriot tutucu raketlərinin çatışmazlığı genişmiqyaslı Rusiya raket hücumları zamanı əsas məsələyə çevrilib.
Digər vacib nəticə Tramp və Zelensky arasındakı münasibətlərdə tonun dəyişməsi oldu. "İnanmaq çətindir, elə deyilmi? Oval Ofisdən (28 fevral 2025-ci il tarixində Ağ Ev mübahisəsi) bu günə qədər, düşünürəm ki, çox yaxşı bir münasibət qurmuşuq", - deyə Tramp Ukrayna prezidenti ilə münasibətlərinin dinamikasını qiymətləndirərək bildirib.
Maraqlıdır ki, Ukrayna prezidenti ilə əvvəlki telefon danışığında Tramp Ukraynanın Rusiya daxilində və işğal olunmuş ərazilərdəki hədəflərə qarşı uzunmənzilli dronlardan istifadə kampaniyasını tərifləyib. Zelenskidən bunun nəhayət Amerika liderini Kiyevin tərəfinə çəkə biləcəyi soruşulduqda, prezident Trampın müharibəyə yeni bir perspektivdən baxmağa başladığına inandığını bildirib.
Zelenski prezident Trampın uğurun olduğu yerdə olmaq istədiyini bildirib. Bu, bir çox amillərlə bağlıdır - təkcə onun şəxsiyyəti deyil, həm də yaxınlaşan seçkilər, statusu və bu müharibəni necə bitirmək barədə inamı. Deməli, görünür, Tramp əvvəllər görmədiyi Ukraynanın kozırlarını görüb.
NATO-ya yaxınlaşmaq, amma dəvətnamə olmadan
Ankara sammiti açıq-aşkar bir paradoksu vurğuladı: Alyans Avropa cinahını qoruyan və təhlükəsizlik təminatçısı kimi çıxış edən Ukraynanın hərbi gücü ilə maraqlanır, lakin müttəfiqlərin qorxularına görə siyasi üzvlüyü təxirə salır. Tərəfdaşları Ukraynanın unikal müdafiə təcrübəsini qəbul etməyə çağıran Zelenski qeyd etdi: "Sizcə, həqiqətən də NATO xaricində belə bir səviyyədə müdafiə qabiliyyətinə malik bir xalqı olan bir ölkəni tərk etmək düzgün olardı? Əgər bizdə artıq belə imkanlar varsa, ukraynalılar artıq bu cür mübarizə aparmağı bilirlərsə, bu imkanların Alyansın kollektiv müdafiəsinin bir hissəsinə çevrilməsi məntiqlidir. Bu, hamımızı daha güclü edər və biz artıq bir-birimizi etibarlı tərəfdaş kimi görürük. Vahid təhlükəsizlik icmasının bir hissəsi olmaq tamamilə təbii olardı."
Eyni zamanda, NATO-nun baş katibi Mark Rutte sənaye əməkdaşlığına diqqət yetirərək inteqrasiya mövzusundan yayındı. "Tərəfdaşlarımızla, xüsusən də inanılmaz sürətlə innovasiya etməyə davam edən Ukrayna ilə birlikdə işlədikdə daha da güclü oluruq. İndi misilsiz dron ekosistemi ilə öyünür və biz Ukrayna ilə gələcək sənaye əməkdaşlığı və birgə istehsal üçün imkanlar yaradırıq. Bu fürsətdən istifadə etməliyik", - deyə o bildirib.
Rusiya gözlənilən şəkildə nüvə təhdidlərinə əl atır
Rəsmi olaraq, Moskva Ankarada keçirilən NATO sammitinə gözlənilən gərginliklə reaksiya verdi və tədbiri Kreml üçün "böyük maraq doğuran" adlandırdı. Yekun bəyannamənin dərc olunmasından əvvəl belə, Rusiya rəhbərliyi müttəfiqlərinin hər addımını, xüsusən də pərdəarxası razılaşmaları diqqətlə izləyəcəyini açıq şəkildə bildirdi. Rusiya prezidentinin mətbuat katibi Dmitri Peskov bildirib ki, Rusiya Alyansın qərarları təhlükəsizlik vəziyyətinə birbaşa təsir etdiyindən Türkiyədən gələn informasiya axınlarını diqqətlə izləyir. Eyni zamanda, o, NATO ölkələrini Moskvaya qarşı "qarşıdurma ritorikası"ndan istifadə etməkdə günahlandırıb.
Bundan əlavə, Zirvə Görüşü zamanı Putinin sözçüsü İsveçrənin "Die Weltwoche" jurnalına verdiyi müsahibədə Rusiya dövlətinin mövcudluğu təhlükə altında olarsa, Rusiyanın nüvə silahından istifadə edə biləcəyini bildirib. Peskov qeyd edib ki, Moskvanın nüvə silahından istifadə şərtlərini açıq şəkildə ifadə edən nüvə doktrinası var. "Bu, son dərəcə aydın, başa düşülən və sadədir. Rusiya dövlətinin mövcudluğu təhlükə altında olarsa, nüvə silahlarından istifadə ediləcəkdi. Əks halda, yox. Bunu anlamaq çox vacibdir", - deyə o bildirib.
Moskvanın əsəbi reaksiyası başa düşüləndir, çünki Ankara Zirvə Toplantısının nəticələri Kremlin Qərbin Ukraynaya dəstəyinin azalması ümidlərini faktiki olaraq puça çıxardı.
V.VƏLİLİ