Azərbaycan qadını tarix boyu ailənin, cəmiyyətin və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasında mühüm rol oynayıb. Müasir dövrdə isə qadınlar yalnız ailə həyatında deyil, elm, təhsil, səhiyyə, biznes, dövlət idarəçiliyi və digər sahələrdə də fəal iştirak edərək ölkənin inkişafına öz töhfələrini verirlər.
Bununla belə, qloballaşan dünyada qadınların qarşılaşdığı sosial, iqtisadi və psixoloji çağırışlar da diqqət mərkəzindədir. Bir tərəfdən qadınların imkanları genişlənir, digər tərəfdən isə ailə məsuliyyətləri, stereotiplər və müxtəlif sosial maneələr onların inkişafına təsir göstərir. Bu reallıq Azərbaycan qadınının bugünkü vəziyyətinə daha dərindən nəzər salmağı zəruri edir.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib:
Yeni Yazarlar və Sənətçilər İctimai Birliyinin sədri, yazıçı-kulturoloq Aydın Xan Əbilov bildirib ki, Azərbaycan ailə modelində ana, bacı, xala, bibi, qaynana və digər qadın obrazları hər zaman yüksək mənəvi statusa malik olmuş, qadına münasibət hörmət və ehtiram üzərində qurulmuşdur.
Onun sözlərinə görə, Bu yanaşma yalnız sosial praktikada deyil, eyni zamanda milli mədəni irsimizdə və ədəbi nümunələrimizdə də öz əksini tapmışdır:
”Qədim türk-Azərbaycan mədəniyyətinin əsas qaynaqlarından biri olan “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanında qadın və ana obrazları uca tutulur, ailənin və toplumun dayağı kimi təqdim edilir. Eləcə də klassik Şərq ədəbiyyatında qadın adlarının əsərlərin başlıqlarına çıxarılması, “Leyli və Məcnun”, “Xosrov və Şirin” kimi nümunələr , qadına verilən dəyərin açıq göstəricisi hesab edilə bilər. Bu faktlar göstərir ki, Azərbaycan sivilizasiyasında insanın dəyəri onun cinsinə görə deyil, mənəvi keyfiyyətləri və bacarıqları əsasında müəyyən olunmuşdur.
Diqqətəlayiq məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan dilinin strukturunda qrammatik cins kateqoriyasının olmaması da bu mədəni yanaşmanın dil müstəvisində təzahürüdür. Bu baxımdan, cəmiyyətimizdə gender balansının tarixi olaraq mövcud olduğunu söyləmək mümkündür. Avropa ölkələrində “gender bərabərliyi” anlayışı hüquqi və institusional mexanizmlər vasitəsilə normativ çərçivəyə salınsa da, Azərbaycanda bu prinsip daha çox ənənəvi və mental dəyərlər üzərindən formalaşmışdır. Bununla bağlı müxtəlif dövlət rəsmiləri, o cümlədən parlament sədrinin çıxışlarında da bu mövzuya dair fərqli yanaşmalar səsləndirilmişdir.
Müasir dövrdə gender bərabərliyi və qadın hüquqlarının müdafiəsi ilə bağlı bir sıra normativ sənədlər mövcuddur. Lakin süni intellekt və rəqəmsal transformasiya mərhələsində cəmiyyətin inkişafı insanları yalnız cinsiyyət prizmasından qiymətləndirməyi getdikcə aktuallıqdan salır. Son illərin sosial-iqtisadi göstəriciləri göstərir ki, əmək bazarında işsizlik səviyyəsi kişilər arasında daha yüksəkdir və bu, əvvəlki dövrlərlə müqayisədə fərqli tendensiyanın formalaşdığını göstərir.
Ali təhsil müəssisələrinə qəbul statistikasında qadınların say üstünlüyü, eləcə də elm, təhsil və idarəetmə sahələrində qadınların fəallığının artması müsbət hal kimi qiymətləndirilsə də, bu prosesin balanslı şəkildə aparılması vacibdir. Azərbaycanda qadınların ictimai və vəzifə pillələrində təmsil olunması baxımından sistemli maneələrin mövcud olduğunu söyləmək üçün ciddi əsas yoxdur. Bununla belə, müəyyən sahələrdə yenilənməyə və struktur dəyişikliklərinə ehtiyac duyulduğu da danılmazdır.
Eyni zamanda, iş tapmaq prosesində psixoloji təzyiqlərə daha çox məruz qalan tərəfin kişilər olması da sosial reallıq kimi diqqət çəkir.
Gender bərabərliyi anlayışı qadınların süni şəkildə üstün mövqeyə çıxarılması və ya kişilərin hüquqlarının məhdudlaşdırılması kimi qəbul edilməməlidir. Əks halda, bu yanaşma sosial tarazlığın pozulmasına və yeni problemlərin yaranmasına gətirib çıxara bilər. İnzibati praktikada da bəzən genderə əsaslanan fərqli münasibətlərin müşahidə edilməsi, qadınlara xəbərdarlıq, kişilərə isə daha sərt yanaşma göstərilməsi , hüquqi bərabərlik prinsipinin tətbiqində mübahisəli məqamlar yaradır.
Boşanma statistikalarında qadınların daha çox təşəbbüskar tərəf kimi çıxış etməsi də cəmiyyətdə gender münasibətlərinin dəyişən dinamikasını əks etdirir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycan cəmiyyətində ana, bacı və qadın obrazına verilən mənəvi dəyər bir sıra Avropa ölkələrində hüquqi mexanizmlərlə tənzimlənməyə çalışılan münasibətlərdən fərqli olaraq, tarixi-mədəni şüurun tərkib hissəsidir. Məhz bu səbəbdən gender bərabərliyi məsələsinə milli mentalitet, sosial reallıqlar və tarixi kontekst nəzərə alınmaqla yanaşılması daha məqsədəuyğun hesab edilməlidir”.
Azərbaycan qadını bu gün öz potensialını tam şəkildə reallaşdıra bilirmi?
Son illərdə Azərbaycan qadınlarının təhsil, elm, biznes, dövlət idarəçiliyi və digər sahələrdə uğurları xeyli artıb. Bu gün qadınlar cəmiyyət həyatının müxtəlif istiqamətlərində fəal iştirak edir, rəhbər vəzifələr tutur, sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olur və ölkənin inkişafına mühüm töhfələr verirlər. Bu baxımdan qadınların öz potensiallarını ortaya qoymaları üçün əvvəlki dövrlərlə müqayisədə daha geniş imkanlar formalaşıb.
Bəs ailə məsuliyyətləri qadınların inkişafına mane olurmu?
Bir çox hallarda qadınlar həm ailə, həm də peşə həyatı arasında balans yaratmağa çalışırlar. Uşaq tərbiyəsi, ev işləri və ailə qayğılarının böyük hissəsinin qadınların üzərinə düşməsi onların karyera inkişafına sərf edə biləcəyi vaxtı məhdudlaşdıra bilir. Buna baxmayaraq, minlərlə qadın həm ailədə, həm də iş həyatında uğurlu olmağın mümkün olduğunu sübut edir.
Sosial stereotiplər qadınların qarşısında hansı çətinlikləri yaradır?
Cəmiyyətdə hələ də bəzi ənənəvi yanaşmalar mövcuddur. Bəzən qadınların müəyyən peşələri seçməsi, rəhbər vəzifələrdə çalışması və ya biznes qurması ilə bağlı stereotiplər onların qarşısında psixoloji maneələr yaradır. Xüsusilə regionlarda bu yanaşmalar daha çox hiss olunur. Lakin yeni nəslin dünyagörüşü və qadınların artan uğurları bu stereotiplərin tədricən zəifləməsinə səbəb olur.
İqtisadi çətinliklər qadınların inkişaf imkanlarına necə təsir göstərir?
Maddi imkanların məhdudluğu bir çox qadının təhsilini davam etdirməsinə, peşəkar kurslarda iştirak etməsinə və ya öz biznesini qurmasına mane ola bilir. Xüsusilə aztəminatlı ailələrdə qadınların iqtisadi müstəqillik əldə etməsi daha çətin prosesə çevrilir. Buna görə də qadınların məşğulluğunun artırılması və sahibkarlığa dəstək proqramlarının genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan qadınının cəmiyyətdəki rolu son illərdə necə dəyişib?
Müasir dövrdə Azərbaycan qadını yalnız ailənin deyil, həm də cəmiyyətin inkişafında mühüm rol oynayan fəal qüvvəyə çevrilib. Elm, təhsil, səhiyyə, media, hüquq və dövlət idarəçiliyi sahələrində çalışan qadınların sayı artır. Bu dəyişiklik qadınların cəmiyyətdəki mövqeyinin güclənməsinə və onların qərarvermə proseslərində daha aktiv iştirakına şərait yaradır.
Azərbaycan qadınının qarşısında duran əsas vəzifə nədir?
Əsas vəzifə qadınların hüquq və imkanlarının daha da genişləndirilməsi, onların təhsil və məşğulluq imkanlarının artırılması, eyni zamanda ailə və cəmiyyət daxilində gender bərabərliyinin gücləndirilməsidir.
Qadın öz potensialını tam şəkildə reallaşdıra bildiyi zaman bundan yalnız özü deyil, ailəsi, cəmiyyəti və bütövlükdə ölkə də faydalanır. Bu səbəbdən qadınların inkişafına dəstək gələcəyin daha güclü və sağlam cəmiyyətinin formalaşmasına xidmət edir.