Büdcənin yarıdan çoxu gündəlik tələbat mallarına gedir. İnflyasiya, dəyişən istehlak vərdişləri və həyat səviyyəsi ilə bağlı müzakirələrin davam etdiyi bir dövrdə əhalinin gəlirlərini daha çox hansı istiqamətlərə yönəltdiyi maraq doğurur. Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı ilin yanvar-may aylarını əhatə edən məlumatları göstərir ki, Azərbaycan istehlakçısı hələ də büdcəsinin böyük hissəsini gündəlik tələbat mallarına xərcləyir.
Beş ay ərzində ölkənin pərakəndə ticarət şəbəkəsində ümumilikdə 25 milyard 510,7 milyon manatlıq satış həyata keçirilib. Bunun 14 milyard 151,8 milyon manatı ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatlarının, 11 milyard 358,9 milyon manatı isə qeyri-ərzaq mallarının payına düşüb.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Ən böyük xərc ərzağa gedir.
Statistik rəqəmlər göstərir ki, alıcıların pərakəndə ticarət şəbəkəsində xərclədiyi vəsaitin 50,9 faizi ərzaq məhsullarına sərf olunub. Başqa sözlə, hər 100 manatın təxminən 51 manatı insanların qida ehtiyaclarının ödənilməsinə yönəlib.
Bu göstərici onu deməyə əsas verir ki, ailə büdcəsində əsas prioritet hələ də gündəlik qidalanma və zəruri istehlak məhsullarıdır. İqtisadçılar hesab edirlər ki, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ərzaq xərclərinin ümumi büdcədə yüksək paya malik olması gəlir səviyyəsi və istehlak strukturu ilə birbaşa əlaqəlidir.
Geyim və ayaqqabı ikinci yerdədir.
Araşdırma göstərir ki, vətəndaşların xərclərində ikinci ən böyük istiqamət toxuculuq məhsulları, geyim və ayaqqabılardır. Bu kateqoriyaya ümumi xərclərin 12,8 faizi yönəlib.
Mövsümi dəyişikliklər, məktəb hazırlığı, işgüzar geyimlərə tələbat və moda sektorunun genişlənməsi bu istiqamətdə xərclərin yüksək olmasına təsir göstərən əsas amillər hesab edilir.
.jpg)
Yanacaq və məişət texnikasına da ciddi vəsait ayrılır.
Məlumatlara əsasən, əhalinin xərclərinin 6,4 faizi avtomobil yanacağına sərf olunub. Bu göstərici şəxsi avtomobillərdən istifadənin geniş yayılması və gündəlik hərəkətliliklə bağlıdır.
Elektrik malları və mebellər isə ümumi xərclərin 4,4 faizini təşkil edib. Mütəxəssislər bunu evlərin yenilənməsi, yeni məişət avadanlıqlarına artan maraq və uzunmüddətli istehlak mallarına investisiya kimi qiymətləndirirlər.
Sağlamlıq xərcləri də büdcədə yer tutur.
Əczaçılıq məhsulları və tibbi ləvazimatlara ümumi xərclərin 2,9 faizi yönəldilib. Bu göstərici insanların sağlamlıqla bağlı gündəlik ehtiyaclarının və profilaktik tədbirlərə marağının davam etdiyini göstərir.
Kompüterlər, telekommunikasiya avadanlıqları və çap məhsullarına isə ümumi xərclərin 1,5 faizi sərf olunub. Rəqəmsallaşmanın sürətləndiyi bir dövrdə bu göstərici nisbətən aşağı görünsə də, belə məhsulların uzunmüddətli istifadə xarakteri daşıması bunun əsas səbəblərindən biri hesab edilir.
Digər qeyri-ərzaq malları mühüm pay tutur.
Araşdırma göstərir ki, xərclərin 16,5 faizi müxtəlif qeyri-ərzaq mallarının alınmasına yönəlib. Buraya məişət əşyaları, şəxsi qulluq vasitələri, oyuncaqlar, idman məhsulları və digər gündəlik istifadə malları daxildir.
Bu rəqəm istehlakçıların təkcə zəruri ehtiyaclarını deyil, həyat keyfiyyətini artıran məhsullara da vəsait ayırdığını göstərir.
Pərakəndə ticarətdə artım davam edir
2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə pərakəndə ticarət dövriyyəsi real ifadədə 3,8 faiz artıb. Ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatları üzrə artım 1,5 faiz olduğu halda, qeyri-ərzaq mallarında bu göstərici 6,7 faizə çatıb.
Bu dinamika onu göstərir ki, istehlakçılar zəruri qida məhsulları ilə yanaşı, geyim, texnika, məişət avadanlıqları və digər qeyri-ərzaq mallarına da əvvəlki illərlə müqayisədə daha çox vəsait xərcləyirlər.
Bir nəfərin orta aylıq xərci nə qədərdir ?
Rəsmi statistikaya görə, 2026-cı ilin yanvar-may aylarında bir nəfər orta hesabla ayda 496,9 manatlıq alış-veriş edib.
Bu məbləğin:
275,7 manatı ərzaq məhsulları, içkilər və tütün məmulatlarına;
221,2 manatı isə qeyri-ərzaq mallarına sərf olunub.
Bu göstəricilər ailə büdcəsində ərzağın hələ də əsas yer tutduğunu, lakin qeyri-ərzaq məhsullarına olan tələbatın da artdığını göstərir.
Xərcləmə vərdişləri cəmiyyət haqqında nə deyir?
İqtisadçılar hesab edirlər ki, əhalinin xərclədiyi vəsaitin istiqamətləri ölkənin iqtisadi vəziyyəti ilə yanaşı, insanların həyat tərzi və prioritetləri haqqında da mühüm məlumat verir. İnkişaf etmiş ölkələrdə gəlirlərin artması ilə ərzağa ayrılan vəsaitin payı azalır, təhsil, istirahət, texnologiya və xidmət sektoruna xərclər isə artır.
Azərbaycanda isə pərakəndə ticarət göstəriciləri göstərir ki, ailə büdcəsinin böyük hissəsi hələ də əsas tələbat mallarının ödənilməsinə yönəlir. Bununla yanaşı, qeyri-ərzaq mallarına tələbatın artması istehlak bazarında yeni tendensiyaların formalaşdığını göstərir.
Şəhər və bölgələr arasında fərq varmı ?
Mütəxəssislərin fikrincə, iri şəhərlərdə yaşayan ailələr daha çox texnologiya, xidmət və məişət avadanlıqlarına vəsait ayırdığı halda, rayon və kənd yerlərində ərzaq məhsullarının ümumi xərclərdə payı daha yüksək olur.
Böyük şəhərlərdə ticarət mərkəzlərinin, onlayn alış-veriş imkanlarının və müxtəlif brendlərin əlçatan olması qeyri-ərzaq mallarına tələbi artırır. Bölgələrdə isə gündəlik istehlak malları və yanacaq xərcləri ailə büdcəsində daha çox yer tutur.
Onlayn alış-veriş yeni istehlak modelini formalaşdırır
Son illərdə elektron ticarətin inkişafı da əhalinin xərcləmə davranışına təsir göstərib. Artıq geyim, elektronika, kosmetika və məişət əşyalarının böyük hissəsi internet üzərindən sifariş edilir. Kampaniyalar, endirim günləri və hissə-hissə ödəniş imkanları istehlakçıların alış qərarlarına birbaşa təsir edir.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, rəqəmsal ödəniş sistemlərinin genişlənməsi yaxın illərdə pərakəndə ticarətin strukturunda daha ciddi dəyişikliklər yarada bilər.
Ən sürətlə böyüyən seqment qeyri-ərzaq bazarıdır
Statistik göstəricilər göstərir ki, qeyri-ərzaq mallarının satışı bir il ərzində real ifadədə 6,7 faiz artıb. Bu isə ümumi pərakəndə ticarətdə qeydə alınan 3,8 faizlik artımdan xeyli yüksəkdir.
Bu dinamika onu göstərir ki, insanlar yalnız gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaqla kifayətlənmir, həm də yaşayış şəraitini yaxşılaşdıran məhsullara, geyimə, texnikaya və məişət avadanlıqlarına daha çox maraq göstərirlər.
Ailə büdcəsinin planlaşdırılması niyə vacibdir?
Maliyyə mütəxəssisləri hesab edirlər ki, gəlirlərin düzgün bölüşdürülməsi uzunmüddətli maliyyə sabitliyinin əsas şərtlərindən biridir. Büdcənin böyük hissəsinin zəruri xərclərə yönəlməsi təbii olsa da, gəlirin müəyyən hissəsinin yığım, təhsil, sağlamlıq və gözlənilməz vəziyyətlər üçün ayrılması ailələrin maliyyə dayanıqlığını artırır.
İstehlak xərclərinin statistikası göstərir ki, insanların alış-veriş vərdişləri təkcə bazarın vəziyyətini deyil, həm də cəmiyyətin sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsini əks etdirən əsas göstəricilərdən biridir.
Statistik göstəricilər Azərbaycan istehlakçısının xərcləmə davranışında maraqlı mənzərə ortaya qoyur. Əhalinin əsas maliyyə yükü yenə də qida məhsullarının üzərində cəmləşsə də, qeyri-ərzaq sektorunda müşahidə olunan 6,7 faizlik artım alıcılıq vərdişlərinin dəyişdiyini göstərir. Geyim, məişət texnikası, avtomobil yanacağı və digər istehlak mallarına ayrılan vəsaitin artması onu deməyə əsas verir ki, vətəndaşlar yalnız zəruri ehtiyaclarını deyil, rahatlıq və həyat keyfiyyətini yüksəldən məhsulları da büdcələrində daha çox nəzərə almağa başlayıblar.