İnternet artıq uşaqların həyatının ayrılmaz hissəsidir. Təhsil, əyləncə, ünsiyyət və yaradıcılıq üçün böyük imkanlar yaratsa da, eyni zamanda yeni təhlükələr də meydana çıxarıb. Dünyada aparılan araşdırmalar göstərir ki, uşaqların onlayn təhlükəsizliyi valideynlərin, məktəblərin, dövlət qurumlarının və texnologiya şirkətlərinin qarşısında duran ən vacib məsələlərdən biridir.
Dünyada uşaqlar hansı virtual təhlükələrlə üzləşirlər?
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Mütəxəssislər virtual riskləri bir neçə əsas qrupa bölürlər:
Kiberzorakılıq (Cyberbullying)
Uşağın sosial şəbəkələrdə, oyun platformalarında və ya mesajlaşma proqramlarında təhqir olunması, lağa qoyulması və ya təzyiqə məruz qalmasıdır.
DQ Institute-un araşdırmasına görə, sorğuda iştirak edən uşaqların 45%-i kiberzorakılıqla qarşılaşıb.
BMT-nin son hesabatlarında da kiberzorakılıq uşaqlar üçün ən sürətlə artan rəqəmsal təhlükələrdən biri kimi göstərilir.
Naməlum şəxslərlə ünsiyyət
Bir çox hallarda cinayətkarlar özlərini yaşıd kimi təqdim edərək uşaqlarla əlaqə qururlar.
UNICEF-in beynəlxalq sorğusuna əsasən, gənclərin:
* 69%-i uşaqların internetdə yad adamlarla danışmasını risk hesab edir;
* 71%-i onlayn tanışlarla real görüşməyi təhlükəli sayır;
* 83%-i isə onlayn cinsi təcavüz və təqib riskindən narahatdır.
Zərərli məzmun
Buraya zorakılıq, pornoqrafiya, qumar, narkotiklərin təbliği və ekstremist məzmun daxildir.
UNICEF bildirir ki, rəqəmsal platformalar uşaqların zərərli və yaşlarına uyğun olmayan məzmunlara çıxışını asanlaşdırır.
Dezinformasiya və saxta xəbərlər
Sosial şəbəkələrdə yayılan yanlış məlumatlar uşaqların dünyagörüşünə və qərarvermə qabiliyyətinə ciddi təsir göstərə bilir.
UNICEF-in hesabatına görə, uşaqların tənqidi düşünmə bacarığı tam formalaşmadığı üçün onlar dezinformasiyaya daha həssas qrup hesab olunurlar.
Məxfilik problemləri
Bir çox uşaq şəxsi məlumatlarının dəyərini anlamadan:
* şəkillərini paylaşır;
* telefon nömrəsini yazır;
* yerləşdiyi məkanı göstərir;
* ailəsi haqqında məlumat verir.
Bu isə gələcəkdə müxtəlif təhlükələr yarada bilər.
Azərbaycan və dünya: vəziyyət necədir?
Azərbaycanda da smartfon və internetdən istifadə yaşı getdikcə azalır. Uşaqlar sosial şəbəkələrə, onlayn oyunlara və video platformalarına erkən yaşlardan qoşulurlar.
Lakin inkişaf etmiş ölkələrdə son illərdə diqqət təkcə ekran vaxtına deyil, “rəqəmsal savadlılığa” yönəlib.
Məsələn:
Finlandiya
Məktəblərdə uşaqlara:
* saxta xəbərləri tanımaq,
* şəxsi məlumatları qorumaq,
* internet fırıldaqlarını müəyyən etmək öyrədilir.
Böyük Britaniya
Bir çox məktəbdə “online safety” ayrıca tədris mövzusudur.
Avstraliya
Sosial media platformalarının uşaqların təhlükəsizliyinə görə hüquqi məsuliyyətinin artırılması istiqamətində ciddi addımlar atılır.
ABŞ
Valideyn nəzarəti proqramlarından istifadə geniş yayılıb, lakin mütəxəssislər hesab edir ki, təkcə texniki nəzarət kifayət etmir.
Uşaqları virtual təhlükədən qorumağın ən effektiv yolları
Açıq ünsiyyət qurun
Ən güclü müdafiə mexanizmi valideyn-övlad münasibətidir.
Uşaq bilməlidir ki:
* onu qınamayacaqsınız;
* hər hansı problem yaşadıqda sizə müraciət edə bilər;
* internetdə gördüyü qəribə hadisələri gizlətməməlidir.
Araşdırmalar göstərir ki, uşaqlar təhlükəli vəziyyətlə qarşılaşdıqları zaman valideynlərinə güvənirlərsə, risklər əhəmiyyətli dərəcədə azalır.
Şəxsi məlumatların dəyərini öyrədin
Uşağa izah edin ki:
* ev ünvanı,
* məktəbin adı,
* telefon nömrəsi,
* gündəlik marşrutlar internetdə paylaşılmamalıdır.
“Yad adam qaydası”nı internetə də tətbiq edin
Necə ki küçədə tanımadığı insanla getməməyi öyrədirik, eyni qayda internet üçün də keçərlidir.
* oyun dostu real dost deyil;
* kamera qarşısında tanımadığı şəxsə görünmək risklidir;
* heç kimə şəkil göndərməməlidir.
Birgə internet istifadəsi
Xüsusilə kiçik yaşlı uşaqlarda:
* videoları birlikdə izləmək,
* oynadığı oyunları tanımaq,
* izlədiyi kontenti müzakirə etmək çox faydalıdır.
Rəqəmsal savadlılığı artırın
Məqsəd interneti qadağan etmək deyil.
Uşaq öyrənməlidir:
* hansı məlumat doğrudur;
* hansı məlumat manipulyasiyadır;
* reklam necə işləyir;
* süni intellektlə hazırlanmış saxta görüntüləri necə tanımaq olar.
Valideyn nəzarəti vasitələrindən istifadə edin
Bunlar faydalıdır, amma əsas həll yolu deyil.
Filtrlər və məhdudiyyətlər:
* riskləri azalda bilər;
* lakin uşağın maariflənməsini əvəz etmir.
Gələcəyin təhlükələri
Mütəxəssislər hesab edir ki, yaxın illərdə uşaqlar üçün əsas risklər:
* süni intellektlə yaradılmış saxta görüntülər;
* deepfake videolar;
* onlayn fırıldaqçılıq;
* rəqəmsal asılılıq;
* virtual reallıq mühitlərində təhlükələr olacaq.
Uşaqları virtual təhlükələrdən qorumağın yolu interneti tam qadağan etmək deyil. Dünya təcrübəsi göstərir ki, ən uğurlu model üç amilin birləşməsidir:
maarifləndirmə + valideyn nəzarəti + rəqəmsal savadlılıq.
Çünki rəqəmsal dövrdə məqsəd uşaqları internetdən uzaqlaşdırmaq deyil, onları internetdə təhlükəsiz hərəkət etməyi öyrətməkdir.
Ayşən Vəli