“Hazırkı geosiyasi reallıq göstərir ki, Orta Şərqdə baş verən proseslər artıq ənənəvi “kölgə müharibəsi” mərhələsini geridə qoyaraq daha mürəkkəb, çoxsəviyyəli və strukturlaşmış qarşıdurma formasına keçib”.
Bu sözləri SİA -ya açıqlamasında politoloq Aytən Qurbanova bildirib.
Onun sözlərinə görə, fevralın 28-dən başlayan hərbi toqquşmalardan sonra əldə olunan 14 günlük atəşkəs regionda nisbi sabitlik görüntüsü yaratsa da, bu fasilə daha çox tərəflərin qüvvələrini yenidən toplaması və növbəti mərhələyə hazırlaşması kimi qiymətləndirilə bilər:
” Çünki mövcud atəşkəs münaqişənin dondurulması və ya sülh prosesinin başlanğıcı deyil, taktiki xarakter daşıyan müvəqqəti fasilədir. Bu baxımdan atəşkəs sülhə aparan mərhələdən daha çox, daha geniş qarşıdurma ehtimalı öncəsi yaranmış aralıq dövr təsiri bağışlayır.
Mövcud vəziyyətin təhlili qarşıdurmanın inkişafını üç əsas ssenari üzrə proqnozlaşdırmağa imkan verir.
Birinci ssenari aşağı intensivlikli, lakin uzunmüddətli qarşıdurmanın davam etməsidir. Hazırkı şəraitdə ən real görünən variant tərəflərin birbaşa müharibədən yayınaraq proksi qüvvələr və hədəfli əməliyyatlar vasitəsilə rəqabəti davam etdirməsidir. Bu model İranın asimmetrik cavab strategiyasına uyğun gəlir, İsrailə texnoloji üstünlüyündən istifadə edərək seçilmiş hədəflərə zərbələr endirməyə imkan yaradır və ABŞ üçün regionda balansı qorumaqla yanaşı genişmiqyaslı müharibədən kənarda qalmaq fürsəti verir. Bu ssenari nisbətən idarəolunan görünsə də, davamlı qeyri-sabitlik enerji bazarlarına və regional iqtisadiyyata mənfi təsirlər göstərə bilər.
İkinci ssenari regional eskalasiya və çoxmərkəzli müharibə ehtimalıdır. Atəşkəsin pozulması və ya genişmiqyaslı hərbi insidentlərin baş verməsi vəziyyətin sürətlə nəzarətdən çıxmasına səbəb ola bilər. Belə halda Livan istiqamətində Hizbullah–İsrail qarşıdurması yenidən aktiv mərhələyə keçə, ABŞ hərbi qüvvələrinə qarşı hücumlar arta, Yəməndə husilərin Qırmızı dənizdəki fəaliyyəti isə beynəlxalq ticarət marşrutları üçün ciddi risk yarada bilər. Bu ssenari regiondakı böhranı daha da dərinləşdirərək klassik dövlətlərarası münaqişədən çoxsaylı aktorların iştirak etdiyi mürəkkəb müharibə modelinə çevirə bilər.
Üçüncü və ən təhlükəli ssenari genişmiqyaslı regional müharibədir. Tərəflərdən hər hansı birinin strateji “qırmızı xətt”in keçildiyini bəyan etməsi, məsələn İranın nüvə obyektlərinə geniş hücumların həyata keçirilməsi və ya İsrail ərazisinə kütləvi raket zərbələrinin endirilməsi vəziyyəti kəskin şəkildə dəyişə bilər. Belə şəraitdə ABŞ-ın birbaşa hərbi əməliyyatlara qoşulması, İranın isə bütün regional müttəfiq və proksi şəbəkəsini aktivləşdirməsi ehtimalı yaranır. Bu isə yalnız region üçün deyil, qlobal iqtisadiyyat və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemi üçün də ciddi nəticələr doğura bilər.
Münaqişənin mahiyyətini yalnız regional kontekstdə qiymətləndirmək artıq kifayət etmir. Qarşıdurma getdikcə qlobal güc balansının mühüm elementlərindən birinə çevrilir. ABŞ üçün əsas məqsəd Orta Şərqdə strateji təsir imkanlarını və müttəfiqlərinin təhlükəsizliyini qorumaqdır. Çin enerji təhlükəsizliyi və tədarük zəncirlərinin sabitliyində maraqlıdır. Rusiya isə Qərbin diqqət və resurslarının müxtəlif istiqamətlərə bölünməsini öz geosiyasi maraqları baxımından əlverişli hesab edir. Məhz bu amillər münaqişənin lokal xarakterdən çıxaraq daha geniş geosiyasi məzmun qazanmasına səbəb olur.
Hazırkı mərhələdə tammiqyaslı müharibə qaçılmaz görünməsə də, 14 günlük atəşkəsin davamlı sülhə çevrilməsi üçün yetərli siyasi və institusional mexanizmlər mövcud deyil. Əksinə, mövcud dinamika qarşıdurmanın uzun müddət aşağı intensivlikli formada davam edə biləcəyini göstərir. Bununla yanaşı, eskalasiya riski yüksək olaraq qalır və təsadüfi hərbi insidentlərin daha geniş münaqişəyə çevrilməsi ehtimalı da istisna edilmir”.