Kainat milyardlarla qalaktika, ulduz və planetdən ibarət olsa da, onun ən sirli obyektlərindən biri qara dəliklərdir. Uzun illər yalnız nəzəriyyə kimi qəbul edilən bu kosmik strukturlar bu gün artıq müşahidə edilə, təsvir oluna və elmi üsullarla araşdırıla bilir. Buna baxmayaraq, qara dəliklər hələ də müasir fizikanın tam cavab tapa bilmədiyi çoxsaylı suallar doğurur.
Adından da göründüyü kimi, qara dəliklər işığı belə öz cazibəsindən buraxmayan obyektlərdir. Bu xüsusiyyət onları birbaşa görməyi mümkünsüz edir. Astronomlar onları ətraf mühitə təsiri, ulduzların hərəkəti və güclü radiasiya siqnalları vasitəsilə öyrənirlər.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Qara dəlik nədir?
Qara dəlik çox böyük kütlənin çox kiçik bir sahədə sıxlaşması nəticəsində yaranan kosmik obyektdir.
Onun cazibə qüvvəsi o qədər güclüdür ki:
işıq şüaları;
qaz və toz buludları;
planetlər; hətta ulduzlar belə onun təsirindən xilas ola bilmir.
Bu səbəbdən qara dəliklər birbaşa görünmür və "qara" adlandırılır.
Qara dəliklər necə yaranır?
Ən geniş qəbul olunan nəzəriyyəyə görə, Günəşdən dəfələrlə böyük olan ulduzlar ömürlərini başa vurduqda daxili nüvə öz ağırlığı altında çökməyə başlayır.
Bu çökmə nəticəsində:
supernova partlayışı baş verir; mərkəzdə isə son dərəcə sıx bir qara dəlik əmələ gələ bilər.
Bu proses milyardlarla il davam edən ulduz təkamülünün son mərhələsidir.
Qara dəliyin daxilində nə var?
Bu, müasir elmin hələ tam cavablandıra bilmədiyi suallardan biridir.
Nəzəriyyəyə görə, mərkəzdə "sinqulyarlıq" adlanan nöqtə yerləşir.
Burada:
sıxlıq sonsuz həddə yaxınlaşır;
fizikanın bildiyimiz qanunları işləməyə bilər; zaman və məkan anlayışları fərqli forma ala bilər.
Hadisələr üfüqü nədir?
Qara dəliyin ətrafında "hadisələr üfüqü" adlanan sərhəd mövcuddur.
Bu sərhədi keçən heç bir cisim və ya işıq geri qayıda bilmir.
Bu səbəbdən hadisələr üfüqü "geri dönüşü olmayan nöqtə" kimi də xarakterizə edilir.
Qara dəliklər hər şeyi udurmu?
Filmlərdə qara dəliklər hər şeyi özünə çəkən nəhəng vakuum kimi göstərilsə də, əslində vəziyyət fərqlidir.
Əgər Günəş eyni kütləyə malik qara dəliklə əvəz olunsaydı, Yer yenə də indiki orbitində hərəkət edərdi.
Yəni qara dəlik yalnız ona çox yaxınlaşan cisimləri udur və uzaqdakı obyektlərə adi cazibə qanunları ilə təsir göstərir.
Qara dəliklərin növləri hansılardır?
Ulduz mənşəli qara dəliklər
Böyük ulduzların çökməsi nəticəsində yaranır və kütlələri Günəşdən bir neçə dəfə böyük olur.
Superkütləli qara dəliklər
Demək olar ki, hər böyük qalaktikanın mərkəzində yerləşir.
Onların kütləsi milyonlarla, hətta milyardlarla Günəş kütləsinə bərabər ola bilər.
Orta kütləli qara dəliklər
Bu tip qara dəliklər daha az müşahidə olunub və onların yaranma mexanizmi hələ də araşdırılır.
İlk dəfə qara dəliyin şəkli necə çəkildi?
2019-cu ildə astronomlar tarixdə ilk dəfə qara dəliyin kölgəsini görüntüləməyi bacardılar.
Bunun üçün dünyanın müxtəlif ölkələrində yerləşən radioteleskoplar birlikdə işləyərək nəhəng virtual teleskop yaratdı.
Əldə olunan görüntü elm tarixində mühüm hadisə hesab olunur və qara dəliklərin mövcudluğu haqqında nəzəriyyələri gücləndirdi.
Qara dəliklər zaman anlayışını dəyişə bilərmi?
Albert Eynşteynin Ümumi Nisbilik Nəzəriyyəsinə görə, güclü cazibə qüvvəsi zamanı yavaşladır.
Qara dəliyə yaxınlaşdıqca:
kənardan baxan müşahidəçi üçün zaman daha yavaş keçir;
nəzəri olaraq çox güclü cazibə sahəsində zamanın axını əhəmiyyətli dərəcədə dəyişə bilər.
Bu mövzu həm elmi araşdırmaların, həm də elmi fantastika əsərlərinin əsas mövzularından biridir.
Qara dəliklər təhlükəlidirmi?
Hazırkı elmi məlumatlara görə, Yer üçün yaxın gələcəkdə qara dəlik təhlükəsi yoxdur.
Ən yaxın məlum qara dəliklər belə Yer kürəsindən çox böyük məsafədə yerləşir və onların planetimizə təsiri yoxdur.
Qara dəliklər haqqında ən çox yayılan yanlış fikirlər
Bir çox insan hesab edir ki:
qara dəliklər kainatı udacaq;
onlar nəhəng kosmik tozsoran kimi işləyir; içərisinə düşən hər şey dərhal yox olur.
Əslində isə qara dəliklər də digər göy cisimləri kimi cazibə qanunlarına tabedir və yalnız yaxınlıqdakı obyektlərə güclü təsir göstərirlər.
Elm hələ hansı suallara cavab axtarır?
Astronomlar və fiziklər aşağıdakı məsələləri araşdırmağa davam edirlər:
Qara dəliyin daxilində nə baş verir?
İnformasiya tamamilə yox olurmu?
Qara dəliklər başqa kainatlara keçid ola bilərmi?
Kvant fizikası ilə ümumi nisbilik nəzəriyyəsi burada necə uzlaşır?
Bu suallar müasir fizikanın ən böyük elmi problemləri sırasındadır.
Qara dəliklər kainatın ən sirli və ən maraqlı obyektlərindən biridir. Onlar ulduzların həyat dövrünün son mərhələsində yaranır, işığı belə öz cazibəsindən buraxmır və zaman-məkan haqqında anlayışlarımızı yenidən düşünməyə vadar edir.
Son illərdə aparılan müşahidələr və kosmik teleskopların imkanları sayəsində qara dəliklər haqqında biliklərimiz artsa da, onların daxilində baş verən proseslər, sinqulyarlığın təbiəti və kvant səviyyəsində davranışı hələ də elm üçün açıq qalan böyük sirlərdən biridir. Bu səbəbdən qara dəliklər gələcək onilliklərdə də astronomiya və fizikanın ən çox araşdırılan mövzularından biri olaraq qalacaq.