Uzunömürlülüyün sirri genetikadır, yoxsa həyat tərzi? - ARAŞDIRMA

İnsanlığın ən qədim arzularından biri uzun və sağlam ömür sürmək olub. Tarix boyu alimlər, həkimlər və filosoflar insan ömrünün hansı amillərdən asılı olduğunu anlamağa çalışıblar. Bu gün də eyni sual aktuallığını qoruyur: insanın uzunömürlü olmasını əsasən genləri müəyyən edir, yoxsa həyat tərzi?
Dünyanın müxtəlif bölgələrində aparılan araşdırmalar göstərir ki, bəzi ailələrdə bir neçə nəsil ardıcıl olaraq 90-100 yaşdan çox yaşayır. Digər tərəfdən isə sağlam qidalanan, idman edən və zərərli vərdişlərdən uzaq duran insanların da daha uzun ömür sürdüyü müşahidə olunur. Bu səbəbdən müasir elm uzunömürlülüyü yalnız genetika və ya yalnız həyat tərzi ilə izah etmir. Məsələ daha mürəkkəbdir və bir çox amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşır.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Uzunömürlülük nə deməkdir?
Uzunömürlülük sadəcə çox yaşamaq deyil.
Mütəxəssislər iki anlayışı fərqləndirirlər:
Ömür uzunluğu – insanın neçə il yaşaması;
Sağlam ömür uzunluğu – xəstəlik və ciddi məhdudiyyətlər olmadan yaşanan illərin sayı.
Müasir tibbdə əsas məqsəd yalnız ömrü uzatmaq deyil, həm də insanın yaşlandıqca sağlam qalmasını təmin etməkdir.
Uzunömürlü ailələr həqiqətən mövcuddurmu?
Araşdırmalar göstərir ki, bəzi ailələrdə uzunömürlülük daha çox müşahidə olunur. Valideynləri və nənə-babaları uzun ömür sürmüş insanlarda yaşlı dövrə çatma ehtimalı daha yüksəkdir.
Alimlər müəyyən genlərin:
hüceyrələrin qorunmasında;
iltihabi proseslərin tənzimlənməsində;
ürək-damar sağlamlığında;
mühüm rol oynadığını müəyyən ediblər.
Bu səbəbdən genetika uzunömürlülükdə əhəmiyyətli amil hesab olunur.
Genlər taleyi tam müəyyən edirmi?
Müasir tədqiqatlar göstərir ki, insan ömrünün yalnız bir hissəsi genetik faktorlarla izah olunur.
Bir çox alim hesab edir ki, uzunömürlülüyün böyük hissəsi:
həyat tərzi;
ətraf mühit;
sosial şərait; kimi amillərlə bağlıdır.
Başqa sözlə, yaxşı genlər üstünlük yarada bilər, lakin sağlam həyat tərzi olmadan bu üstünlük həmişə qorunmur.

Qidalanmanın rolu nə qədər böyükdür?
Uzunömürlülüklə bağlı araşdırmalarda qidalanma əsas amillərdən biri hesab olunur.
Mütəxəssislər xüsusilə:
tərəvəz və meyvələrin bol istifadəsini;
tam taxılları;
balıq və faydalı yağları;
şəkər və yüksək emal olunmuş qidaların məhdudlaşdırılmasını;
uzunömürlülüklə əlaqələndirirlər.
Maraqlıdır ki, dünyada uzunömürlü insanların yaşadığı bəzi bölgələrdə qidalanma vərdişləri bir-birindən fərqlənsə də, onların əksəriyyətində həddindən artıq qida istehlakı müşahidə edilmir.

Fiziki aktivlik niyə vacibdir?
Mütəmadi hərəkət:
ürək-damar sağlamlığını qoruyur;
şəkərli diabet riskini azaldır;
əzələ və sümük sistemini gücləndirir; psixoloji sağlamlığı yaxşılaşdırır.
Araşdırmalar göstərir ki, gündəlik aktiv həyat tərzi sürən insanlar daha uzun və sağlam yaşayırlar.
Burada peşəkar idmandan daha çox davamlı hərəkətlilik ön plana çıxır.
Stress ömür uzunluğunu qısalda bilərmi?
Son illərdə alimlər psixoloji sağlamlığın uzunömürlülükdə mühüm rol oynadığını vurğulayırlar.
Xroniki stress:
yüksək qan təzyiqinə;
hormonal pozuntulara;
immun sisteminin zəifləməsinə; səbəb ola bilər.
Bu isə müxtəlif xəstəliklərin yaranma riskini artırır.

Sosial münasibətlər insan ömrünə təsir edirmi?
Araşdırmalar maraqlı bir nəticə ortaya qoyur:
Güclü ailə və dost münasibətləri olan insanların daha uzun yaşamaq ehtimalı yüksəkdir.
Sosial təcrid və tənhalıq isə:
depressiya riskini artırır;
ümumi sağlamlığa mənfi təsir göstərir; erkən ölüm riskini yüksəldə bilər.
Dünyanın uzunömürlü bölgələri nəyi göstərir?
Alimlərin xüsusi maraq göstərdiyi bölgələrdən biri "Mavi Zonalar" adlandırılan ərazilərdir.
Bu bölgələrdə insanlar orta göstəricidən daha uzun yaşayırlar.
Onları birləşdirən ümumi xüsusiyyətlər:
aktiv həyat tərzi;
təbii qidalanma;
güclü ailə bağları;
aşağı stress səviyyəsi; cəmiyyətə inteqrasiya.
Bu faktlar həyat tərzinin əhəmiyyətini göstərir.

Texnologiya ömrü uzadır, yoxsa qısaldır?
Müasir tibbin inkişafı:
infeksion xəstəliklərin azalmasına;
erkən diaqnostikaya;
daha effektiv müalicəyə; şərait yaradıb.
Lakin eyni zamanda:
oturaq həyat tərzi;
fast-food istehlakı;
yuxu pozuntuları; kimi yeni problemlər də yaranıb.
Yuxu uzunömürlülük üçün nə qədər vacibdir?
Keyfiyyətli yuxu:
beynin bərpasını təmin edir;
immun sistemi gücləndirir;
metabolizmi tənzimləyir.
Uzunmüddətli yuxu pozuntuları isə bir çox xroniki xəstəliklərlə əlaqələndirilir.

Uzunömürlülükdə coğrafiya və yaşanılan mühit nə qədər rol oynayır?
Alimlər uzunömürlülüyü araşdırarkən maraqlı bir məqama diqqət yetiriblər: eyni genetik xüsusiyyətlərə malik insanlar fərqli mühitlərdə yaşadıqda onların ömür uzunluğu da dəyişə bilir. Bu isə göstərir ki, insanın yaşadığı şəhər, kənd, ətraf mühit və sosial şərait sağlamlığına birbaşa təsir göstərir.
Məsələn, havanın çirklənməsi, səs-küy, yaşıl zonaların azlığı və stresli şəhər həyatı ürək-damar xəstəlikləri, tənəffüs problemləri və psixoloji pozuntuların yaranma riskini artırır. Əksinə, təmiz hava, təhlükəsiz yaşayış mühiti və aktiv sosial həyat insan sağlamlığının qorunmasına kömək edir.
Tibbin inkişafı insanların daha uzun yaşamasına necə təsir edib?
Son yüz ildə dünya üzrə orta ömür uzunluğunun əhəmiyyətli dərəcədə artmasının əsas səbəblərindən biri səhiyyə sahəsində əldə edilən nailiyyətlərdir.
Peyvəndlərin tətbiqi, antibiotiklərin kəşfi, erkən diaqnostika imkanlarının genişlənməsi və müasir müalicə üsulları əvvəllər ölümcül hesab edilən bir çox xəstəliklərin nəzarət altına alınmasına imkan verib.
Əgər XX əsrin əvvəllərində bir çox insan infeksion xəstəliklərdən həyatını itirirdisə, bu gün əsas təhlükə xroniki xəstəliklər hesab olunur. Bu da göstərir ki, müasir dövrdə uzunömürlülük üçün təkcə tibbin inkişafı deyil, həm də insanın öz sağlamlığına münasibəti vacibdir.
Uzun yaşamaq həmişə sağlam yaşamaq deməkdirmi?
Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, əsas məqsəd yalnız ömrü uzatmaq deyil, sağlam yaşlanmanı təmin etməkdir. Çünki bəzi insanlar uzun ömür sürsələr də, həyatlarının son illərini müxtəlif xəstəliklər və məhdudiyyətlərlə keçirirlər.
Sağlam yaşlanma dedikdə aşağıdakılar nəzərdə tutulur:
fiziki müstəqilliyin qorunması;
zehni fəaliyyətin saxlanılması;
sosial aktivliyin davam etməsi; xroniki xəstəliklərin minimum səviyyədə olması.
Bu səbəbdən müasir gerontologiya elmi insanın neçə il yaşamasından daha çox, həmin illəri hansı keyfiyyətdə yaşamasına diqqət yetirir.

Uzunömürlülüklə bağlı ən böyük yanlış təsəvvürlər hansılardır?
Cəmiyyətdə uzunömürlülüklə bağlı bir sıra miflər mövcuddur. Məsələn, bəzi insanlar uzun yaşamağın tamamilə genetikadan asılı olduğunu düşünür. Digərləri isə müəyyən bir qidanın və ya əlavənin insan ömrünü əhəmiyyətli dərəcədə uzada biləcəyinə inanırlar.
Halbuki elmi araşdırmalar göstərir ki, uzunömürlülüyün "möcüzəvi resepti" yoxdur. Ən təsirli amillər illərlə davam edən gündəlik vərdişlərdir. Kiçik görünən seçimlər – hər gün hərəkət etmək, balanslı qidalanmaq, siqaret çəkməmək, kifayət qədər yatmaq və stresə nəzarət etmək – uzun müddətdə sağlamlıq üzərində böyük təsir yaradır.
Gələcəkdə insan ömrü daha da uzana bilərmi?
Alimlər hesab edirlər ki, genetika, süni intellekt, fərdiləşdirilmiş tibb və hüceyrə biologiyası sahəsində aparılan tədqiqatlar gələcəkdə insan ömrünün daha da uzanmasına imkan yarada bilər.
Hazırda yaşlanma prosesini ləngitmək, hüceyrə zədələnmələrini azaltmaq və yaşla əlaqəli xəstəliklərin qarşısını almaq istiqamətində çoxsaylı araşdırmalar aparılır. Bununla belə, mütəxəssislər qeyd edirlər ki, ən müasir texnologiyalar belə sağlam həyat tərzini əvəz edə bilməz.
Uzunömürlülükdə daha vacib olan nədir: genetika, yoxsa həyat tərzi?
Müasir elmin gəldiyi nəticə belədir:
Genetika insanın potensialını müəyyən edə bilər, lakin həmin potensialın necə reallaşacağını əsasən həyat tərzi müəyyən edir.
Başqa sözlə:
Genlər silahı doldura bilər, amma tətiyi çox vaxt həyat tərzi çəkir.
Hətta genetik baxımdan üstün olmayan insanlar belə:
düzgün qidalanma; fiziki aktivlik; stressin idarə olunması; zərərli vərdişlərdən uzaq durmaq; vasitəsilə daha uzun və sağlam ömür sürə bilərlər.
Uzunömürlülük tək bir faktorun nəticəsi deyil. Genetika insanın başlanğıc üstünlüklərini müəyyən etsə də, həyat tərzi bu üstünlüklərin qorunub-qorunmayacağını müəyyənləşdirir.
Müasir araşdırmalar göstərir ki, sağlam qidalanma, müntəzəm fiziki aktivlik, keyfiyyətli yuxu, güclü sosial əlaqələr və stressin düzgün idarə olunması uzun və sağlam ömür sürmək üçün ən vacib amillər sırasındadır.
Bu səbəbdən uzunömürlülüyün sirrini yalnız genlərdə axtarmaq düzgün deyil. İnsan ömrünün əhəmiyyətli hissəsi hər gün verdiyi qərarlar və formalaşdırdığı həyat tərzi ilə müəyyən olunur.