Hər il minlərlə şagird məktəbi bitirərək həyatlarının ən mühüm qərarlarından biri ilə üz-üzə qalır: hansı peşəni seçmək və gələcək karyerasını hansı istiqamətdə qurmaq. Lakin bu proses heç də hər zaman asan olmur. Peşə seçimi zamanı məlumat çatışmazlığı, ailə təzyiqi, əmək bazarının tələblərini düzgün qiymətləndirə bilməmək və məktəblərdə peşəyönümü fəaliyyətinin yetərincə effektiv olmaması kimi problemlər gənclərin qarşısında ciddi maneələr yaradır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Peşə seçimi zamanı əsas problemlər
Peşələr haqqında məlumat azlığı
Bir çox məzun müəyyən peşələrin mahiyyəti, gələcək perspektivləri və əmək bazarındakı vəziyyəti barədə kifayət qədər məlumata malik olmur. Nəticədə seçimlər daha çox cəmiyyətin formalaşdırdığı stereotiplərə əsaslanır.
Azərbaycanda uzun illər ərzində hüquqşünas, həkim, müəllim, iqtisadçı kimi peşələr daha nüfuzlu hesab olunub. Halbuki müasir əmək bazarında informasiya texnologiyaları, kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, rəqəmsal marketinq, logistika, sənaye avtomatlaşdırılması və texniki peşələr üzrə mütəxəssislərə tələbat sürətlə artır.
Ailə və cəmiyyət təzyiqi
Araşdırmalar göstərir ki, bir çox gənc peşə seçimini öz maraqları əsasında deyil, valideynlərin istəyi ilə edir. Nəticədə sonradan ixtisasından narazı qalan və ya peşəsini dəyişən şəxslərin sayı artır.
Xüsusilə postsovet ölkələrində valideynlərin peşə seçimində təsiri Qərb ölkələri ilə müqayisədə daha güclü olaraq qalır.
Əmək bazarı ilə təhsil arasındakı uyğunsuzluq
Bir çox məzun əmək bazarında hansı peşələrə ehtiyac olduğunu dəqiq bilmir. Bəzi ixtisaslarda məzun sayı çox olsa da, vakansiyalar məhdud olur. Digər tərəfdən bəzi sahələrdə işçi çatışmazlığı yaşanır.
Bu problem təkcə Azərbaycanda deyil, dünyanın bir çox ölkəsində müşahidə edilir.
Peşəkar karyera məsləhətçiliyinin zəifliyi
Bir çox məktəbdə şagirdlərin qabiliyyət və maraqlarını müəyyən edən sistemli karyera yönləndirmə mexanizmi tam formalaşmayıb. Nəticədə şagirdlər gələcək seçimlərini əsasən təsadüfi məlumatlar əsasında edirlər.
Məktəblərin peşəyönümü fəaliyyəti nə qədər effektivdir?
Son illərdə Azərbaycanda peşəyönümü istiqamətində müəyyən addımlar atılıb. Məktəblərdə müxtəlif təqdimatlar, peşə sərgiləri, universitet nümayəndələri ilə görüşlər təşkil edilir.
Lakin ekspertlər hesab edir ki, mövcud fəaliyyət hələ də sistemli xarakter daşımır.
Əsas çatışmazlıqlar:
* Karyera məsləhətçilərinin sayının az olması;
* Şagirdlərin fərdi maraq və bacarıqlarının qiymətləndirilməməsi;
* Əmək bazarına dair aktual məlumatların çatışmazlığı;
* İstehsalat müəssisələri ilə əməkdaşlığın məhdud olması;
* Peşə təhsili haqqında məlumatlılığın aşağı səviyyədə qalması.
Dünya təcrübəsi nə göstərir?
Almaniya modeli
Almaniya dünyanın ən uğurlu peşəyönümü sistemlərindən birinə malikdir.
Burada “dual təhsil sistemi” tətbiq edilir. Şagirdlər məktəbdə nəzəri bilik əldə etməklə yanaşı, şirkətlərdə işləyərək praktiki təcrübə qazanırlar.
Nəticədə gənclərin işsizliyi aşağı olur, məzunlar əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxırlar və universitet təhsili yeganə uğur yolu hesab edilmir.
Finlandiya modeli
Finlandiya məktəblərində karyera planlaşdırılması erkən yaşlardan başlayır.
Şagirdlər:
* Müxtəlif peşələrlə tanış olur;
* Psixoloji və peşə yönümlü testlərdən keçir;
* Müəssisələrə ekskursiyalar edir;
* Fərdi inkişaf planları hazırlayırlar.
Sinqapur modeli
Sinqapur təhsil sistemində hər şagirdin bacarıqlarının müəyyənləşdirilməsinə xüsusi diqqət ayrılır.
Burada məqsəd bütün şagirdləri universitetə yönləndirmək deyil, onların potensialına uyğun karyera seçimini təmin etməkdir.
Ali məktəbə qəbul olmayan gənclər üçün hansı alternativlər mövcuddur?
Cəmiyyətdə hələ də belə bir stereotip qalmaqdadır ki, universitetə qəbul olmamaq uğursuzluq deməkdir. Halbuki inkişaf etmiş ölkələrin təcrübəsi bunun əksini göstərir.
Peşə təhsili müəssisələri
Azərbaycanda peşə təhsili son illərdə yenilənir və bir sıra müasir ixtisaslar üzrə hazırlıq aparılır.
Perspektivli sahələr:
* Proqramlaşdırma;
* Veb dizayn;
* Elektrik və elektronika;
* Qaynaqçılıq;
* Avtomobil servisi;
* Logistika;
* Turizm;
* Kulinariya.
Bir çox hallarda bu sahələr üzrə məzunlar universitet bitirən şəxslərdən daha tez iş tapa bilirlər.
Qısa müddətli sertifikat proqramları
Dünyada sürətlə yayılan modeldir.
Məşhur istiqamətlər:
* Süni intellekt;
* Data analitikası;
* Qrafik dizayn;
* UX/UI dizayn;
* Rəqəmsal marketinq;
* Kibertəhlükəsizlik;
* Video montaj.
Bu proqramlar bəzən 3-12 ay ərzində peşə əldə etməyə imkan verir.
Onlayn təhsil
Pandemiyadan sonra dünyanın ən böyük təhsil istiqamətlərindən birinə çevrilib.
Gənclər dünyanın aparıcı universitetlərinin kurslarına qoşula bilirlər.
Bu model xüsusilə ABŞ və Avropada geniş yayılıb.
Sahibkarlıq fəaliyyəti
Bir çox ölkədə gənclər məktəbdən sonra birbaşa biznes qurmağa üstünlük verirlər.
Azərbaycanda da:
* Elektron ticarət;
* Sosial media idarəçiliyi;
* Onlayn satış;
* Kiçik istehsal sahələri gənclər üçün əlavə imkanlar yaradır.
İşləyərək təhsil alma modeli
ABŞ, Kanada və bir sıra Avropa ölkələrində geniş yayılmış yanaşmadır.
Gənclər əvvəl əmək bazarına daxil olur, sonra təhsillərini davam etdirirlər. Bu zaman həm təcrübə, həm də maliyyə imkanları qazanırlar.
Azərbaycanda dəyişməli olan yanaşma
Ekspertlər hesab edir ki, cəmiyyət universitet diplomunu uğurun yeganə göstəricisi kimi qəbul etməkdən uzaqlaşmalıdır.
Müasir iqtisadiyyatda:
* Bacarıq diplomdan daha vacib ola bilir;
* Texniki peşələrə tələbat artır;
* Süni intellekt və rəqəmsallaşma yeni peşələr yaradır;
* Ömürboyu təhsil modeli əsas tendensiyaya çevrilir.
Bu səbəbdən peşə seçimi yalnız qəbul imtahanının nəticəsi ilə müəyyənləşməməli, şagirdin maraqları, qabiliyyətləri və əmək bazarının real ehtiyacları nəzərə alınmalıdır.
Dünya təcrübəsi göstərir ki, uğurlu karyera üçün universitet təhsili vacib olsa da, yeganə yol deyil. Almaniya, Finlandiya və Sinqapur kimi ölkələrdə peşə təhsili, dual təhsil sistemi və erkən karyera yönləndirilməsi gənclərin əmək bazarına daha hazırlıqlı çıxmasına şərait yaradır.
Azərbaycanda da peşəyönümü fəaliyyətinin gücləndirilməsi, peşə təhsilinin nüfuzunun artırılması və gənclərə alternativ inkişaf yollarının təqdim edilməsi gələcəkdə həm işsizliyin azalmasına, həm də əmək bazarının daha balanslı formalaşmasına töhfə verə bilər.
Ayşən Vəli