Uşaq hər bir cəmiyyətin gələcəyidir. Buna görə də uşaqların sağlam, təhlükəsiz və hüquqlarının qorunduğu mühitdə böyüməsi təkcə ailələrin deyil, dövlətlərin və beynəlxalq təşkilatların da əsas prioritetlərindən biridir. Hər il iyunun 1-də qeyd olunan Beynəlxalq Uşaqların Müdafiəsi Günü dünyaya bir daha xatırladır ki, uşaqların yalnız sevgi və qayğıya deyil, həm də fundamental hüquqlara ehtiyacı var.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Müasir dövrdə uşaqlıq anlayışı əvvəlki nəsillərlə müqayisədə ciddi şəkildə dəyişib. Əgər bir vaxtlar uşaqlar küçələrdə oyun oynayaraq böyüyürdüsə, bu gün onların gündəlik həyatında rəqəmsal platformalar, sosial şəbəkələr və onlayn oyunlar mühüm yer tutur. Bununla yanaşı, qidalanma vərdişləri, təhsil imkanları və sosial mühit də dəyişir. Bu dəyişikliklər fonunda əsas sual yaranır: dünyanın və Azərbaycanın uşaqları hansı şəraitdə böyüyür?
Dünyada uşaq hüquqları necə qorunur?
1989-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilən Uşaq Hüquqları Konvensiyası uşaqların hüquqlarını müəyyən edən ən mühüm beynəlxalq sənəd hesab olunur. Konvensiya uşaqları müstəqil hüquq sahibi kimi tanıyır və onların yaşamaq, inkişaf etmək, təhsil almaq, sağlamlıq xidmətlərindən istifadə etmək, fikirlərini ifadə etmək və zorakılıqdan qorunmaq hüquqlarını təsbit edir.
Sənədin əsas prinsipləri bunlardır:
- Ayrı-seçkiliyin yolverilməzliyi;
- Uşağın maraqlarının üstün tutulması;
- Yaşamaq və inkişaf hüququ;
- Uşağın fikrinin nəzərə alınması. (unicef.ch)
Bu gün dünyanın əksər ölkələri həmin konvensiyanı ratifikasiya edib və milli qanunvericiliklərini bu prinsiplərə uyğunlaşdırmağa çalışırlar. Buna baxmayaraq, milyonlarla uşaq hələ də yoxsulluq, müharibə, məcburi əmək, erkən nikah və təhsil imkanlarının məhdudluğu kimi problemlərlə üzləşir.
Azərbaycanda uşaq hüquqları
Azərbaycan da Uşaq Hüquqları Konvensiyasına qoşulan ölkələr sırasındadır. Ölkədə uşaqların müdafiəsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinə çıxışı ilə bağlı müxtəlif dövlət proqramları həyata keçirilir.
Son illərdə məktəbəqədər təhsilin genişləndirilməsi, xüsusi qayğıya ehtiyacı olan uşaqların inklüziv təhsil imkanlarının artırılması və uşaqların sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi istiqamətində addımlar atılıb.
Bununla yanaşı, mütəxəssislər hesab edir ki, uşaqların rəqəmsal təhlükəsizliyi, kibertəhdidlərdən qorunması, psixoloji sağlamlığı və sosial mediadan istifadəsi gələcək illərin əsas çağırışlarından biri olacaq.
Uşaqların qidalanması: Fast-food nəsli böyüyür?
Müasir uşaqların həyatında qidalanma məsələsi xüsusi yer tutur. Dünya Səhiyyə Təşkilatının müxtəlif hesabatlarında qeyd olunur ki, son illərdə uşaqlar arasında piylənmə və artıq çəki halları artıb. Bunun əsas səbəblərindən biri yüksək kalorili, şəkərli və emal olunmuş qidaların geniş yayılmasıdır.
Əvvəllər uşaqların gündəlik menyusunda ev yeməkləri üstünlük təşkil edirdisə, bu gün:
- Fast-food məhsulları;
- Şəkərli içkilər;
- Çips və müxtəlif qəlyanaltılar;
- Hazır desertlər daha çox istehlak edilir.
Mütəxəssislər uşaqların qidalanmasında meyvə, tərəvəz, süd məhsulları, təbii protein mənbələri və kifayət qədər su qəbulunun vacibliyini vurğulayırlar.
Azərbaycan ailələrində isə ənənəvi olaraq şorbalar, plov, süd məhsulları, təzə meyvə və tərəvəzlər uşaq qidalanmasının əsas hissəsini təşkil edib. Lakin qlobal qida bazarının təsiri yerli qidalanma vərdişlərini də dəyişməyə başlayıb.
Oyun meydançalarından rəqəmsal platformalara
Bir neçə onillik əvvəl uşaqların əsas əyləncəsi həyətlərdə gizlənpaç, kəndir atlama, futbol və digər kollektiv oyunlar idi. Bu gün isə texnologiya uşaqların asudə vaxtının böyük hissəsini tutur.
Dünyada ən populyar uşaq oyun platformaları arasında:
- Roblox
- Minecraft
- Fortnite
- YouTube Kids
- TikTok-un uşaq auditoriyasına təsir edən məzmunları xüsusi yer tutur.
Bu platformalar uşaqlara yaradıcılıq, ünsiyyət və öyrənmə imkanları versə də, ekran asılılığı, kibertəhlükələr və psixoloji təsirlər kimi risklər də yaradır.
Mütəxəssislər valideyn nəzarətinin və rəqəmsal savadlılığın vacibliyini xüsusilə vurğulayırlar.
Dünyanın müxtəlif ölkələrində uşaqlıq fərqli yaşanır
Uşaqlıq anlayışı bütün dünyada eyni deyil. Milli və mədəni xüsusiyyətlər uşaqların böyüməsinə birbaşa təsir göstərir.
Yaponiya
Yaponiyada uşaqlar erkən yaşlardan müstəqilliyə alışdırılır. Kiçik yaşlı məktəblilərin təkbaşına məktəbə getməsi adi hal sayılır.
Skandinaviya ölkələri
Norveç, İsveç və Finlandiyada uşaqların təbiətlə təması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Açıq havada təhsil və oyun sistemi geniş tətbiq olunur.
ABŞ
Amerikada uşaqların fərdi bacarıqlarının inkişafı və maraqlarının dəstəklənməsi əsas prioritetlərdəndir. İdman, musiqi və müxtəlif yaradıcılıq kursları uşaqların gündəlik həyatının mühüm hissəsidir.
Azərbaycan
Azərbaycan ailə modeli daha çox kollektiv dəyərlərə söykənir. Uşaqlar nənə-baba, əmi-dayı və digər qohumlarla sıx münasibət içində böyüyürlər. Ailə bağları və böyüyə hörmət anlayışı uşaqların tərbiyəsində mühüm rol oynayır.
Müharibə və böhranların uşaqlara təsiri
Dünyanın müxtəlif bölgələrində davam edən müharibələr, humanitar böhranlar və miqrasiya problemləri milyonlarla uşağın həyatına təsir göstərir.
Münaqişə zonalarında yaşayan uşaqlar:
- Təhsildən məhrum olur;
- Psixoloji travmalar yaşayır;
- Məcburi köçkün vəziyyətinə düşür;
- Sağlamlıq xidmətlərinə çıxış imkanlarını itirirlər.
Beynəlxalq təşkilatlar hesab edir ki, uşaqların qorunması hər hansı siyasi və ya hərbi maraqlardan üstün tutulmalıdır.
Sosial media dövrünün uşaqları
Bugünkü uşaqlar tarixdə ilk dəfə olaraq doğulduqları andan rəqəmsal mühitə daxil olan nəsildir. Onlar həm real, həm də virtual dünyada böyüyürlər.
Bu vəziyyət bir tərəfdən yeni bilik və imkanlar yaratsa da, digər tərəfdən:
- Kiberzorakılıq;
- İnformasiya çirkliliyi;
- Psixoloji təzyiq;
- Erkən yaşda sosial müqayisə kimi problemləri də gündəmə gətirir.
Məhz buna görə müasir dövrdə uşaq hüquqları anlayışı artıq yalnız qida, təhsil və sağlamlıqla məhdudlaşmır. Rəqəmsal təhlükəsizlik də yeni nəsil hüquqların mühüm hissəsinə çevrilib.
1 İyun sadəcə bayram deyil. Bu gün uşaqların qarşılaşdığı problemləri, hüquqlarını və gələcəyini yenidən düşünmək üçün bir fürsətdir. Dünyanın harasında yaşamasından asılı olmayaraq hər bir uşağın təhlükəsiz mühitdə böyümək, keyfiyyətli təhsil almaq, sağlam qidalanmaq, oynamaq və öz fikrini sərbəst ifadə etmək hüququ var.
Cəmiyyətlərin inkişaf səviyyəsi təkcə iqtisadi göstəricilərlə deyil, uşaqlarına təqdim etdiyi həyat şəraiti ilə də ölçülür. Çünki bugünün uşaqları sabahın alimləri, müəllimləri, həkimləri, jurnalistləri və dövlət rəhbərləridir”.
Ayşən Vəli