Fiziki aktivliyin aşağı olması Azərbaycanda və Avropada piylənmə statistikasına necə təsir edir? - ARAŞDIRMA

Son illərdə piylənmə yalnız fərdi sağlamlıq problemi deyil, qlobal ictimai sağlamlıq böhranı kimi qiymətləndirilir. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı piylənməni ürək-damar xəstəlikləri, şəkərli diabet, bəzi xərçəng növləri və erkən ölüm riskini artıran əsas amillərdən biri hesab edir. Bu problemin ən mühüm səbəblərindən biri isə fiziki aktivliyin azalmasıdır.
Azərbaycanda da artıq çəki və piylənmə göstəricilərində artım müşahidə olunur. Eyni proses Avropada da davam edir, lakin ölkələr arasında ciddi fərqlər mövcuddur. Bu fərqlər yalnız insanların idman edib-etməməsi ilə deyil, şəhər infrastrukturu, nəqliyyat sistemi, qidalanma mədəniyyəti, sosial mühit və iqtisadi amillərlə əlaqələndirilir.
SİA mövzu ilə bağlı arşdırma edib.

Azərbaycanda vəziyyət necədir?
ÜST əsaslı məlumatlara görə, 2022-ci ildə Azərbaycanda yetkin əhalinin təxminən 26,5 faizi piylənmə kateqoriyasına daxil olub. Bu göstərici 1990-cı illərlə müqayisədə iki dəfədən çox artım deməkdir.
Daha diqqətçəkən məqam isə artıq çəki göstəriciləridir. Məlumatlara əsasən, Azərbaycanda yetkin əhalinin təxminən 61,7 faizi artıq çəkili və ya piylənmiş hesab olunur.
Bu rəqəmlər göstərir ki, artıq çəki tək-tək insanlar deyil, geniş əhali qruplarını əhatə edən sosial problemə çevrilir.
Avropada vəziyyət fərqlidirmi?
Avropada da vəziyyət ciddi hesab olunur. WHO və Avropa sağlamlıq məlumat bazalarının göstəricilərinə görə, bir çox Avropa ölkəsində artıq çəki və piylənmə sürətlə artır və bəzi ölkələrdə əhalinin yarısından çoxu artıq çəki kateqoriyasına daxildir.
Maraqlıdır ki, Avropada ümumi tendensiya oxşar olsa da, ölkələr arasında böyük fərqlər var. Məsələn:
Skandinaviya ölkələri
Niderland
İsveçrə
kimi ölkələrdə göstəricilər daha aşağıdır.
Bəzi Şərqi Avropa və Cənubi Avropa ölkələrində isə artıq çəki səviyyəsi daha yüksəkdir.
Hərəkətsizlik bədəndə nə yaradır?
İnsan orqanizmi enerji balansı prinsipi ilə işləyir.
Qəbul olunan kalori:
sərf ediləndən çox olduqda
yağ ehtiyatı toplanır.
Fiziki aktivlik azaldıqca:
enerji sərfi azalır
metabolizm zəifləyir
çəki artımı sürətlənir.
Bu səbəbdən ÜST fiziki hərəkətsizliyi piylənmənin əsas risk faktorlarından biri hesab edir.

Avropada fiziki aktivlik səviyyəsi necədir?
Avropa üzrə araşdırmalar göstərir ki, yetkin insanların təxminən 36 faizi kifayət qədər fiziki aktiv deyil. Bu göstərici bəzi ölkələrdə daha yüksəkdir.
Lakin fərq ondadır ki, bir çox Avropa ölkəsində gündəlik həyatın özü insanları daha çox hərəkət etməyə məcbur edir.
Azərbaycanla Avropa arasında əsas fərq nədir?
Şəhər infrastrukturu niyə vacibdir?
Avropanın bir çox şəhərində:
velosiped yolları
piyada zonaları
parklar
açıq idman sahələri
geniş yayılıb.
Bu səbəbdən insanlar:
işə piyada gedir
velosiped istifadə edir
gündəlik hərəkəti həyat tərzinə çevirir.
ÜST də şəhər planlaşdırılmasının fiziki aktivliyə birbaşa təsir etdiyini vurğulayır.
Azərbaycanda isə xüsusilə bəzi ərazilərdə:
piyada infrastrukturu zəifdir
velosiped istifadəsi məhduddur
avtomobil asılılığı yüksəkdir.
Bu amillər gündəlik enerji sərfini azaldır.

Nəqliyyat sistemi necə təsir göstərir?
Bir çox Avropa şəhərində insanlar:
metroya çatmaq üçün yeriyir
velosipedlə hərəkət edir
ictimai nəqliyyatdan aktiv istifadə edir.
Azərbaycanda isə qısa məsafələrdə belə avtomobil istifadəsi geniş yayılıb.
Bu fərq gündəlik fiziki aktivlik səviyyəsinə təsir edir.
Yalnız idman problemi deyil?
Ekspertlər hesab edir ki, piylənmə təkcə hərəkətsizliklə bağlı deyil.
Azərbaycanda:
yüksək kalorili yeməklər
ağ un məhsulları
şəkərli içkilər
gec saatlarda qidalanma
geniş yayılmış vərdişlər sırasındadır.
Fiziki aktivlik aşağı olduqda bu qidalanma modeli daha sürətli çəki artımına səbəb olur.
Avropada vəziyyət tam idealdırmı?
Avropada da fast-food və oturaq həyat problemi mövcuddur.
Lakin bəzi ölkələrdə:
sağlam qida siyasəti
məktəb qidalanma proqramları
məhsul etiketlənməsi
daha sistemli şəkildə tətbiq edilir.
Gəlir səviyyəsi fiziki aktivliyə təsir edirmi?
Araşdırmalar göstərir ki:
yüksək sosial-iqtisadi qruplar
təhsilli əhali
daha aktiv həyat tərzinə meyilli olur.
Çünki:
idman infrastrukturu əlçatandır
sağlam qidalanma imkanları genişdir
maarifləndirmə səviyyəsi yüksəkdir.

İş rejimi nə qədər təsirlidir?
Müasir dövrdə:
ofis işi
uzunmüddətli oturaq fəaliyyət
ekran qarşısında vaxt keçirmə
fiziki aktivliyi azaldır.
Bu problem həm Azərbaycanda, həm də Avropada müşahidə olunur.

Yeni nəsildə risk artırmı?
Mütəxəssislər son illərdə uşaqlar arasında:
ekran asılılığının artdığını
açıq hava fəaliyyətinin azaldığını
vurğulayırlar.
Bu tendensiya gələcək piylənmə riskini artırır.
Piylənmə yalnız estetik problem deyil
Sağlamlıq üçün hansı riskləri yaradır?
Piylənmə:
tip 2 diabet
hipertoniya
ürək-damar xəstəlikləri
oynaq problemləri
bəzi xərçəng növləri
ilə əlaqələndirilir.
Bu səbəbdən artıq çəki yalnız xarici görünüş məsələsi hesab edilmir.
Problemin əsas struktur səbəbləri hansılardır?
Mütəxəssislər əsas səbəbləri belə qruplaşdırırlar:
hərəkəti təşviq etməyən şəhər mühiti
avtomobil yönümlü nəqliyyat sistemi
yüksək kalorili qidaların əlçatanlığı
ekran əsaslı həyat tərzi
maarifləndirmə çatışmazlığı
sosial-iqtisadi fərqlər
Bu səbəblər birlikdə piylənmə riskini artırır.
Fərdi yanaşma kifayət edirmi?
Ekspertlər hesab edir ki, yalnız “daha çox idman edin” çağırışı problemi həll etmir.
Çünki məsələ struktur xarakter daşıyır.

Piylənmə ilə mübarizədə Avropa təcrübəsindən hansı nəticələr çıxarmaq olar?
Son illərdə Avropanın bir sıra ölkələri piylənmənin qarşısını almaq üçün yalnız səhiyyə sektoruna deyil, şəhərsalma, təhsil, nəqliyyat və qida sənayesinə yönəlmiş kompleks proqramlar həyata keçirirlər. Araşdırmalar göstərir ki, piylənmənin azalması üçün insanların sadəcə idman zallarına getməsi kifayət etmir. İnsanların gündəlik həyatında hərəkət etmək üçün şərait yaradılmalıdır.
Məsələn, Niderland və Danimarka kimi ölkələrdə velosiped yolları təkcə idman məqsədi daşımır. İnsanlar işə, məktəbə və gündəlik fəaliyyətlərinə velosipedlə getdikləri üçün fiziki aktivlik həyatın təbii hissəsinə çevrilib. Bu yanaşma piylənmə ilə mübarizədə uzunmüddətli nəticələr verən amillərdən biri hesab olunur.
Eyni zamanda bir sıra Avropa ölkələrində məktəblərdə uşaqların gündəlik fiziki aktivliyi məcburi proqramların tərkib hissəsidir. Uşaqlar erkən yaşlardan hərəkətli həyat tərzinə alışdırılır ki, bu da gələcəkdə artıq çəki riskini azaldır.
Azərbaycanda gələcək risklər nələrdir?
Əgər fiziki aktivliyin azalması tendensiyası davam edərsə, yaxın illərdə artıq çəki və piylənmə ilə əlaqəli xəstəliklərin yükünün daha da artacağı proqnozlaşdırılır. Xüsusilə şəhərləşmənin sürətlənməsi, avtomobil istifadəsinin genişlənməsi və rəqəmsal texnologiyaların gündəlik həyatın böyük hissəsini əhatə etməsi hərəkətsizlik problemini daha da dərinləşdirə bilər.
Mütəxəssislər xəbərdarlıq edirlər ki, piylənmə yalnız bugünkü sağlamlıq problemi deyil. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə yaranan artıq çəki gələcəkdə ürək-damar xəstəlikləri, diabet və digər xroniki xəstəliklərin inkişaf riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. Bu isə həm səhiyyə sisteminə, həm də ölkə iqtisadiyyatına əlavə yük yaradır.
Piylənmənin iqtisadi təsiri nə qədər böyükdür?
Piylənmə nəticəsində yaranan xəstəliklərin müalicəsi dövlətlərin səhiyyə xərclərini artırır. Bununla yanaşı, əmək qabiliyyətinin azalması, iş günlərinin itirilməsi və erkən əlillik halları iqtisadi itkilərə səbəb olur.
Beynəlxalq araşdırmalar göstərir ki, artıq çəki və piylənmə ilə əlaqəli xəstəliklərə ayrılan vəsait bəzi ölkələrdə ümumi səhiyyə xərclərinin mühüm hissəsini təşkil edir. Bu səbəbdən bir çox dövlətlər piylənməyə qarşı mübarizəni yalnız tibbi deyil, iqtisadi inkişaf məsələsi kimi də qiymətləndirirlər.
Məsuliyyət yalnız fərdin üzərinə düşürmü?
Uzun illər piylənmə fərdi seçimlərin nəticəsi kimi təqdim olunurdu. Lakin müasir tədqiqatlar göstərir ki, insanın nə qədər hərəkət etməsi və necə qidalanması yaşadığı mühitdən ciddi şəkildə asılıdır.
Əgər şəhərdə təhlükəsiz piyada yolları yoxdursa, sağlam qidalar daha baha başa gəlirsə, uşaqların oyun sahələri məhduddursa və gündəlik həyat tamamilə avtomobil üzərində qurulubsa, yalnız fərdi iradə ilə problemi həll etmək çətinləşir.
Məhz buna görə mütəxəssislər piylənməni davranış problemi deyil, ictimai sağlamlıq və şəhər inkişafı problemi kimi qiymətləndirirlər.

Hansı addımlar vacib hesab olunur?
Piyada və velosiped infrastrukturu yaratmaq
məktəblərdə fiziki aktivliyi artırmaq
sağlam qidalanma proqramları tətbiq etmək
şəhər planlaşdırılmasında aktiv həyat tərzini nəzərə almaq
ictimai maarifləndirməni gücləndirmək
Fiziki aktivliyin aşağı olması həm Azərbaycanda, həm də Avropada piylənmənin artmasının əsas səbəblərindən biridir. Lakin fərqi yaradan yalnız insanların idmana münasibəti deyil. Şəhər mühiti, nəqliyyat sistemi, qidalanma vərdişləri, sosial-iqtisadi şərait və dövlət siyasətləri bu prosesə birbaşa təsir göstərir.
Müasir dövrdə piylənmə fərdi zəiflik deyil, struktur ictimai sağlamlıq problemi kimi qiymətləndirilir. Buna görə də problemin həlli yalnız insan davranışını deyil, insanların yaşadığı mühiti də dəyişməyi tələb edir.