ABŞ və İran arasında nüvə proqramı və regional problemlərlə bağlı diplomatik həll axtarışları davam etdiyi bir vaxtda, Bəsrə Körfəzində baş verən son hərbi hərəkətlilik və tərəflərin qarşılıqlı sərtləşən şərtləri danışıqlar prosesindəki həssas tarazlığı yenidən gündəmə gətirib.
SİA xarici KİV-ə istinadən xəbər verir ki, ABŞ və İran rəsmilərindən “razılaşmaya yaxınıq” mesajları gəlsə də, Amerika ordusunun dünən gecə İranın cənubundakı Bəndər-Abbas və Larak adası yaxınlığında həyata keçirdiyi hava hücumları bölgədə gərginliyi artırıb.
ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) bu hücumun İran gəmilərinin bölgəyə yeni minalar yerləşdirməsi ehtimalına qarşı həyata keçirildiyini bildirib. İran İnqilab Keşikçiləri Korpusu isə bunu “atəşkəsin pozulması” adlandıraraq cavab vermək hüququnu özündə saxladığını açıqlayıb.
Ağ Ev mənbələrinin məlumatına görə, ABŞ Prezidenti Donald Trump son dövrdə İrana qarşı istifadə etdiyi “təhdid dilini” bir qədər kənara qoyaraq daha çox diplomatiyaya üstünlük verir. Həftəsonu Türkiyə, Misir və Körfəz ölkələri ilə aparılan məsləhətləşmələrdən sonra açıqlama verən Tramp, sülhə hər zamankından daha yaxın olduqlarını, lakin “yaxşı bir razılaşma” üçün tələsməyəcəklərini vurğulayıb.
ABŞ administrasiyasının daxildə “zəif razılaşmaya imza atıldığı” yönündə tənqidlərlə üzləşdiyi, Trampın isə “razılaşma mətni hələ tamamlanmayıb, nəticəni gözləyin” deyərək bu reaksiyaları azaltmağa çalışdığı qeyd olunur.
Danışıqların Tehran tərəfində əsas gündəm maddəsi Qərb banklarında dondurulmuş İran aktivlərinin sərbəst buraxılmasıdır. Qətərin paytaxtı Dohada təmaslarda olan İran parlamentinin sədri Məhəmməd Baqir Qalibaf və xarici işlər naziri Abbas Əraqçi ümumilikdə 24 milyard dollarlıq vəsaitin ilk mərhələdə 12 milyard dollarının dərhal köçürülməsini, qalan hissəsinin isə 30-60 gün ərzində ödənilməsini şərt kimi irəli sürür.
Danışıqlardakı kritik məqamlar:
Diplomatik mənbələrə görə, tərəflər arasında əsas fikir ayrılığı iki əsas məsələdə cəmlənib.
ABŞ administrasiyası İranın zənginləşdirilmiş uranının ya ABŞ-yə aparılmasını, ya da beynəlxalq nəzarət altında İran daxilində məhv edilməsini tələb edir. Tehran isə nüvə enerjisinin tibb və sənaye kimi sahələrdə sülhməramlı istifadəsinin “vazkeçilməz hüquq” olduğunu bildirərək uranın məhv edilməsinə qarşı çıxır.
İran strateji əhəmiyyətə malik Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi və baxımı üçün oradan keçən gəmilərdən “vergi” adı altında gəlir əldə etmək istəyir. ABŞ isə mümkün sülh razılaşmasından sonra boğazın tam sərbəst və ödənişsiz keçid marşrutu olması lazım olduğunu müdafiə edir.
Bu arada İran lideri Ali Khamenei Həcc ziyarəti münasibətilə yayımladığı mesajda regional əməkdaşlığa diqqət çəkib. Xamenei ABŞ-nin bölgədəki hərbi mövcudluğunun sona çatmalı olduğunu bildirərək İslam dünyasına birlik və həmrəylik çağırışı edib.
Mütəxəssislər hesab edir ki, bölgədəki hərbi gərginliyin “təsadüfi insident” kimi qiymətləndirilib-qiymətləndirilməyəcəyi yaxın günlərdə tərəflərin nüvə və maliyyə məsələlərində atacağı konkret addımlardan asılı olacaq.