Rənglər insanların gündəlik həyatında düşündüyümüzdən daha böyük rol oynayır. Yol işıqları, məktəb kitabları, xəritələr, geyim seçimi, texnologiya ekranları və hətta yeməklərin görünüşü belə rənglər üzərindən qiymətləndirilir. Lakin milyonlarla insan dünyanı digərlərindən fərqli rəng qavrayışı ilə görür. Bu vəziyyət “rəng korluğu” adlanır.
Cəmiyyətdə çox vaxt rəng korluğu haqqında yanlış təsəvvür formalaşıb. İnsanlar düşünür ki, rəng koru şəxslər hər şeyi qara-ağ görür. Halbuki əksər hallarda problem rənglərin tam itməsində deyil, müəyyən rənglərin bir-birinə qarışmasındadır. Bu isə həm gündəlik həyatda, həm təhsildə, həm də peşə seçimində görünməyən çətinliklər yaradır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
Rəng korluğu nədir və niyə yaranır?
İnsan gözü rəngləri tor qişada yerləşən xüsusi hüceyrələr vasitəsilə qəbul edir. Bu hüceyrələr əsasən qırmızı, yaşıl və mavi rəng spektrlərinə həssasdır. Həmin sistemdə zəiflik və ya genetik dəyişiklik olduqda rəngləri fərqləndirmə qabiliyyəti pozulur.
Ən maraqlı məqamlardan biri budur ki, rəng korluğu çox vaxt doğuşdan olur və insan uzun illər fərqli gördüyünün fərqinə belə varmır. Çünki o, dünyanı həmişə həmin şəkildə görüb və bunu normal hesab edir.
Rəng koru insanlar dünyanı necə görür?
Əksər rəng korları rəngləri tam itirmir. Onlar sadəcə bəzi tonları ayırd etməkdə çətinlik çəkirlər. Ən çox rast gəlinən forma qırmızı və yaşıl rənglərin qarışmasıdır. Bu halda:
yaşıl rəng daha boz və ya qəhvəyi görünə bilər
qırmızı isə daha tünd seçilə bilər
bəzi narıncı və qəhvəyi tonları bir-birinə yaxın görünər
Mavi və sarı rənglərin qarışdığı daha nadir formalar da mövcuddur. Tam rəngsiz görmə isə çox nadir rast gəlinir.
Bu fərq bəzən çox kiçik görünür, amma gündəlik həyatda ciddi təsir yarada bilir.
Gündəlik həyatda hansı çətinliklər yaranır?
Rəng korluğu olan insanlar üçün adi görünən bir çox situasiya çətin ola bilər. Məsələn:
yol işıqlarını uzaqdan ayırd etmək
xəritə və diaqramları oxumaq
paltar rənglərini uyğunlaşdırmaq
bəzi tətbiqlərdə rəng əsaslı xəbərdarlıqları seçmək problem yarada bilər.
Xüsusilə texnologiyada yalnız rəng üzərindən verilən məlumatlar onlar üçün anlaşılmaz ola bilər. Məsələn, “qırmızı düymə təhlükəlidir, yaşıl düymə təsdiqdir” prinsipi hər zaman rahat qəbul edilmir.
Təhsildə görünməyən problem
Rəng korluğu məktəb dövründə çox vaxt gec aşkarlanır. Uşaq:
xəritələri düzgün oxuya bilmir
rəngli tapşırıqlarda səhv edir
boyama və vizual dərslərdə çətinlik çəkir və bu vəziyyət bəzən diqqətsizlik kimi qiymətləndirilir.
Halbuki problem intellekt və ya diqqətlə deyil, rəng qavrayışı ilə bağlı olur. Bir çox ölkədə buna görə məktəblərdə erkən rəng görmə testləri aparılır.
Peşə seçiminə necə təsir edir?
Bəzi peşələrdə rəng fərqləndirmə həyati əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə:
pilotluq
maşinistlik
elektrik işi
bəzi hərbi və texniki sahələr üçün rəng görmə testi vacib hesab olunur.
Çünki səhv rəng qavrayışı təhlükəli nəticələr yarada bilər. Məsələn, elektrik kabellərinin rənglərini qarışdırmaq ciddi riskdir.
Bununla belə, rəng korluğu insanın uğurlu karyera qurmasına mane olmur. Minlərlə insan:
hüquq
jurnalistika
proqramlaşdırma
biznes
elm kimi sahələrdə problemsiz fəaliyyət göstərir.
Psixoloji və sosial təsirlər varmı?
Rəng korluğu görünən fiziki problem olmadığı üçün çox vaxt ciddiyə alınmır. İnsanlar bunu zarafat mövzusuna çevirə bilir. Xüsusilə uşaqlar:
“rəngi səhv demək”
uyğun olmayan rəng seçmək
səbəbindən sosial narahatlıq yaşaya bilər.
Bəzi insanlar isə problemi gizlətməyə çalışır, çünki bunun zəiflik kimi qəbul ediləcəyindən narahat olurlar.
Texnologiya problemi azaldırmı?
Son illərdə texnologiya müəyyən kömək göstərir. Artıq:
rəng tanıyan mobil tətbiqlər
xüsusi filtr eynəkləri
uyğunlaşdırılmış ekran sistemləri mövcuddur.
Lakin bunlar rəng korluğunu tam aradan qaldırmır, sadəcə adaptasiyanı asanlaşdırır.
Rəng korluğu müalicə olunurmu?
Hazırda genetik rəng korluğunun tam müalicəsi geniş tətbiq olunmur. Bu səbəbdən əsas yanaşma:
erkən diaqnoz
uyğunlaşdırılmış təhsil
düzgün peşə yönləndirilməsi texnoloji dəstəkdir.
Rəng korluğu insanların dünyanı tam fərqli deyil, müəyyən rəng fərqlərini dəyişmiş şəkildə görməsinə səbəb olan görmə xüsusiyyətidir. Problem daha çox bəzi rənglərin bir-birinə qarışması və bunun gündəlik həyat, təhsil və peşə seçiminə təsir etməsidir.
Bu vəziyyət görünməz olduğu üçün cəmiyyət onu çox vaxt ciddi qəbul etmir. Halbuki rənglər üzərində qurulan dünyada rəng qavrayışındakı fərq insanın həyatına düşündüyümüzdən daha çox təsir göstərə bilir.
Əsas məsələ rəng korluğunu çatışmazlıq kimi deyil, fərqli görmə forması kimi anlamaq və cəmiyyəti buna uyğunlaşdırmaqdır.