Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinin dekanı, filologiya elmləri doktoru Vüqar Zifəroğlunun SİA-ya müsahibəsini təqdim edirik:
- Texnologiya jurnalistin vicdan və peşə məsuliyyətini əvəz edə bilərmi?
- Xeyr, texnologiya jurnalistin vicdanını və peşə məsuliyyətini əvəz edə bilməz. Süni intellekt və digər rəqəmsal alətlər informasiyanın toplanması, emalı, analiz olunması və operativ şəkildə auditoriyaya çatdırılması prosesini xeyli sürətləndirə bilər. Lakin jurnalistikanın mahiyyəti yalnız məlumat ötürməkdən ibarət deyil. Burada etik seçim, ictimai məsuliyyət, həqiqətə sadiqlik və insan taleyinə həssas yanaşma əsas prinsipdir.
Jurnalist hər hansı məlumatı yayımlamazdan əvvəl onun cəmiyyətə mümkün təsirlərini, etik sərhədlərini və ictimai maraqlara uyğunluğunu qiymətləndirir. Süni intellekt isə bu qərarları mənəvi məsuliyyət və vicdan prizmasından deyil, yalnız proqramlaşdırıldığı alqoritmik çərçivədə verir. Texnologiya bir vasitədir, qərar verən subyekt deyil. Buna görə də jurnalistikanın peşə etikası insan faktoruna söykənir və bu xüsusiyyət texnoloji inkişafla əvəzlənə bilməz.
- Süni intellekt medianın müstəqilliyi və media azadlığı üçün risk yaradırmı?
- Bəli, müəyyən mənada yaradır. Süni intellekt media mühitində həm imkan, həm də risk mənbəyidir. Onun yaratdığı əsas risklərdən biri informasiya manipulyasiyasının daha peşəkar və kütləvi şəkildə həyata keçirilməsi potensialıdır. Deepfake texnologiyaları, avtomatlaşdırılmış dezinformasiya kampaniyaları və alqoritmik senzura medianın obyektivliyinə və ictimai etimada ciddi zərbə vura bilər.
Digər tərəfdən, böyük texnologiya şirkətlərinin AI platformaları üzərində nəzarəti informasiya axınının mərkəzləşməsinə səbəb ola bilər. Bu isə medianın müstəqilliyini zəiflətmək, alternativ mövqelərin görünməsini məhdudlaşdırmaq və ictimai rəyin alqoritmik şəkildə yönləndirilməsi riskini artırır.
Lakin düzgün hüquqi tənzimləmə, şəffaflıq prinsipləri və media savadlılığının gücləndirilməsi ilə AI medianın inkişafına da xidmət edə bilər. Burada əsas məsələ texnologiyanın kim tərəfindən, hansı məqsədlə və hansı etik çərçivədə istifadə olunmasıdır.
- AI texnologiyalarının inkişafı gələcəkdə jurnalistlərin işsiz qalmasına səbəb ola bilərmi?
- Qismən bəzi ənənəvi funksiyaların avtomatlaşdırılması mümkündür, lakin bütövlükdə jurnalist peşəsinin yox olacağını düşünmürəm. Süni intellekt daha çox rutin və texniki işləri – məlumatların emalı, statistik hesabatların hazırlanması, ilkin xəbər mətnlərinin generasiyası və kontent optimallaşdırılması kimi funksiyaları üzərinə götürəcək.
Bu dəyişiklik nəticəsində standart xəbər istehsalı ilə məşğul olan bəzi iş yerləri transformasiyaya uğraya bilər. Amma araşdırma jurnalistikası, analitik şərh, eksklüziv müsahibə, hadisələrin kontekstual təhlili və etik qərarvermə kimi sahələr insan zəkasının üstünlüyünü qoruyacaq.
Əslində məsələ “jurnalistlər işsiz qalacaqmı?” sualından daha çox “jurnalistlər yeni texnologiyalara adaptasiya ola biləcəklərmi?” sualındadır. Gələcəyin uğurlu jurnalisti yalnız yazı yazan deyil, həm də rəqəmsal alətləri idarə edən, məlumatı analiz edən, AI nəticələrini yoxlayan və auditoriya ilə etibarlı münasibət quran peşəkar olacaq. Süni intellekt jurnalisti əvəz etməyəcək. AI-dən düzgün istifadə edən jurnalist, istifadə etməyəndən üstün olacaq.
İlhamə Nurəhmədova