Özəl xəstəxanalarda qiymətlərin hansı prinsiplərlə müəyyənləşdirilməsi uzun illərdir cəmiyyətdə ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biridir. Eyni analiz, müayinə və ya əməliyyatın müxtəlif klinikalarda fərqli qiymətlərlə təqdim olunması insanlarda haqlı olaraq suallar yaradır. Bəzən bir xəstəxanada 200 manata təqdim olunan xidmət başqa bir klinikada 800–1000 manata qədər dəyişə bilir. Bu fərqin səbəbləri isə yalnız tibbi xidmətlə məhdudlaşmır. Burada iqtisadi model, texnologiya, idarəetmə, brend siyasəti və hətta psixoloji marketinq faktorları belə rol oynayır.
SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.
İlk növbədə qeyd edilməlidir ki, özəl xəstəxanalar dövlət müəssisələrindən fərqli olaraq kommersiya prinsipi ilə fəaliyyət göstərir. Yəni onların əsas məqsədi yalnız tibbi xidmət göstərmək deyil, həm də maliyyə dayanıqlığını qorumaq, investisiya xərclərini geri qaytarmaq və mənfəət əldə etməkdir. Bu səbəbdən qiymətlər formalaşdırılarkən xəstəxananın aylıq xərcləri, personal maaşları, avadanlıqların amortizasiyası, vergi ödənişləri, marketinq büdcəsi və digər iqtisadi faktorlar nəzərə alınır.
Ən ciddi xərc istiqamətlərindən biri tibbi texnologiyalardır. Müasir dövrdə özəl klinikalar rəqabətdə üstünlük qazanmaq üçün ən yeni MRT, KT, PET-CT, robotik cərrahiyyə sistemləri, laparoskopik avadanlıqlar və yüksək dəqiqlikli laborator cihazlar əldə etməyə çalışırlar. Bu avadanlıqlar milyonlarla manat dəyərində olur və onların texniki servisi, proqram təminatı, ehtiyat hissələri və yenilənməsi böyük maliyyə tələb edir. Xəstəxanalar isə bu investisiyaların geri dönüşünü xidmət haqları üzərindən təmin etməyə çalışır.
Digər mühüm məsələ həkim kapitalıdır. Bu gün bir çox özəl xəstəxana əslində konkret həkimlərin reputasiyası üzərində formalaşır. Beynəlxalq təcrübəyə malik, xaricdə təhsil almış və tanınmış mütəxəssislərin xidmət haqları daha yüksək olur. Burada pasiyent yalnız tibbi prosedura görə deyil, eyni zamanda həmin həkimin bilik və təcrübəsinə görə ödəniş edir. Dünyanın bir çox ölkəsində olduğu kimi Azərbaycanda da artıq “həkim brendi” anlayışı formalaşıb.
Qiymətlərə təsir edən digər mühüm amil xəstəxananın yerləşdiyi ərazi və hədəf auditoriyasıdır. Şəhərin mərkəzində yerləşən premium klinikalar yüksək icarə, kommunal və idarəetmə xərclərinə malik olur. Bu xəstəxanalar adətən yüksək gəlirli pasiyent seqmentinə xidmət göstərir və qiymət siyasətini də buna uyğun qururlar. Bəzi özəl klinikalar isə özlərini “premium tibbi xidmət” modeli kimi təqdim etdikləri üçün komfort, dizayn, fərdi otaqlar, VIP xidmətlər və sürətli qəbul sistemi kimi əlavə imkanları da qiymətə daxil edirlər.
Burada marketinq psixologiyası da mühüm rol oynayır. Bəzi hallarda yüksək qiymət özü müəyyən etibar və keyfiyyət görüntüsü yaradır. İnsanların bir hissəsi bahalı tibbi xidməti daha keyfiyyətli hesab edir. Bu səbəbdən bəzi klinikalar qiymət siyasətini həm də prestij elementi kimi formalaşdırır.
Digər vacib faktor dərman və tibbi sərfiyyat materiallarıdır. Əməliyyatlarda istifadə olunan implantlar, stentlər, protezlər, xüsusi tibbi alətlər və birdəfəlik materialların böyük hissəsi xaricdən idxal olunur. Valyuta məzənnəsindəki dəyişikliklər, logistika xərcləri və beynəlxalq bazardakı qiymət artımları birbaşa olaraq özəl xəstəxanaların tariflərinə təsir edir. Xüsusilə kardiologiya, ortopediya və neyrocərrahiyyə kimi sahələrdə istifadə olunan tibbi materiallar olduqca baha olur.
Bundan başqa, özəl xəstəxanalarda xidmətin sürəti də qiymət faktoruna çevrilib. Dövlət xəstəxanalarında bəzən uzun növbələr olduğu halda, özəl klinikalar daha sürətli diaqnostika və qəbul sistemi təqdim edir. Bir çox pasiyent vaxt itkisini azaltmaq üçün daha yüksək məbləğ ödəməyə razı olur. Yəni burada insan faktiki olaraq həm tibbi xidmətə, həm də zamana görə ödəniş edir.
İcbari tibbi sığorta sistemi də qiymət siyasətinə təsir edən əsas mexanizmlərdən biridir. Azərbaycanda müəyyən xidmətlər üzrə dövlət tarifləri mövcuddur və bəzi özəl klinikalar bu sistemə qoşularaq xidmət göstərirlər. Lakin sığortaya daxil olmayan xidmətlərdə xəstəxanalar sərbəst qiymət siyasəti tətbiq edə bilir. Bu isə bazarda qiymət fərqlərinin daha da artmasına səbəb olur.
Digər mühüm məsələ şəffaflıq problemidir. Bəzi hallarda pasiyentlərə ilkin mərhələdə tam qiymət təqdim olunmur və proses zamanı əlavə analizlər, konsultasiyalar və prosedurlar ümumi məbləği artırır. Bu da cəmiyyətdə özəl səhiyyə sektoruna qarşı narazılıq yaradan əsas səbəblərdən biridir. Bir sıra ekspertlər hesab edir ki, gələcəkdə özəl səhiyyə sektorunda qiymətlərin daha şəffaf formada təqdim olunması hüquqi baxımdan daha ciddi tənzimlənə bilər.
Dünyada olduğu kimi Azərbaycanda da səhiyyə artıq yalnız tibbi xidmət sahəsi deyil, böyük iqtisadi sektor hesab olunur. Bu sektor daxilində rəqabət, texnologiya yarışı və investisiya mühiti qiymətlərin formalaşmasına birbaşa təsir edir. Xüsusilə süni intellekt, telemedicina, rəqəmsal diaqnostika və fərdiləşdirilmiş müalicə modelləri yaxın illərdə səhiyyədə yeni qiymət mexanizmlərinin yaranmasına səbəb olacaq.
Ekspertlər hesab edir ki, gələcəkdə tibbi xidmətlərin qiymətləndirilməsi yalnız prosedurun özünə görə deyil, nəticə əsaslı model üzərindən qurula bilər. Yəni xəstəxanalar göstərdikləri xidmətin effektivliyinə, pasiyent məmnuniyyətinə və müalicə nəticələrinə görə qiymətləndirilə bilər. Bu isə səhiyyə sektorunda həm rəqabəti, həm də xidmət keyfiyyətini artıran əsas amillərdən biri hesab olunur.
Ayşən Vəli