İran müharibəsi dünyaya getdikcə daha çox baha başa gəlir
Neftin qiyməti rekord həddə yüksəlib və İranla bağlı münaqişə çıxılmaz vəziyyətə düşüb. Bazarlar hər şeyin nəzarət altında olduğunu iddia edir, lakin əsas zərbə hələ gəlməyib. Mütəxəssislər avropalıların bu ssenaridə etdiyi səhvlərdən birini müəyyən ediblər.
ABŞ və İran arasında danışıqlar çıxılmaz vəziyyətə düşüb və Fars körfəzindəki döyüşlərin sonu görünmür. Bu, maliyyə bazarlarında əsəbiliyi artırır və qlobal iqtisadiyyat üçün riskləri artırır.
Neftin qiymət artımı son günlərdə xeyli sürətlənib. Aprelin birinci yarısında bir qədər yumşalmadan sonra bahalı enerji qiymətləri ilə bağlı narahatlıqlar yenidən kəskin şəkildə artıb. Avropa Brent markalı xam neftin qiyməti ilin əvvəlindən bəri ən yüksək olan 120 dollardan bir qədər çox yüksəlib. Amerika Qərbi Texas Aralıq nefti (WTI) da dövri pik həddə, bareli təxminən 110 dollara yaxın olaraq qalıb.
Fars körfəzində hərbi əməliyyatların başlamasından bəri neftin qiyməti təxminən 65% artıb. Hazırkı səviyyələr 2022-ci ilin birinci yarısından bəri ən yüksəkdir. Həmin il Ukraynadakı münaqişənin eskalasiyası ilə kəskin qiymət artımı baş vermişdi. Mart ayında səhm qiymətləri illik maksimum səviyyələrə çatdıqdan sonra artıq iki dəfə düşüb. Bunun yenidən baş verib-verməyəcəyini, yoxsa başqa bir artım olub-olmayacağını zaman göstərəcək. Lakin enerji çatışmazlığına dair dəqiq bir həll yolu görünmür. Beynəlxalq Enerji Agentliyi (IEA) Hörmüz boğazının bağlanmasını tarixi miqyaslı böhran adlandırır.
Yaxın Şərqdə təxminən 20 milyon barel neft itkisi qlobal iqtisadiyyat üçün əhəmiyyətli bir təchizat çatışmazlığı yaradıb. Allianz Research və Commerzbank-ın hesablamalarına görə, bölgədəki mövcud boru kəmərlərindən istifadəni artırmaqla, ABŞ sanksiyaları altında olan ölkələrdən neftin bazara daxil olmasına icazə verməklə və Yaxın Şərqdən kənarda hasilatı artırmaqla çatışmazlıq 4-10 milyon barelə endirilə bilər. Lakin, hətta 4-10 milyon barel çatışmazlıq belə, əhəmiyyətli bir təchizat şoku yaradacaq.
Bundan əlavə, Fars körfəzi ölkələri alüminium, ammonyak, polad, püstə və bir çox digər mallar bazarlarına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Kiel Dünya İqtisadiyyatı İnstitutu bu kateqoriyalar üzrə ticarətin 700 milyard dollardan çox olduğunu təxmin edir. Körfəz ölkələrinin bu bazarlarda orta payı təxminən 15%-dir.
Neft qiymətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına baxmayaraq, maliyyə bazarları ümumilikdə nisbətən davamlı görünür. Əsas bazar iştirakçıları tərəfindən ticarət edilən Brent fyuçersləri, Yaxın Şərq xam neftinin və ya dizel və kerosin kimi neft məhsullarının faktiki yüklərinin qiymətlərindən daha az artıb. Onların qiymətləri bəzi yerlərdə artıq ikiqat artıb.
Bu arada, ABŞ S&P 500 fond indeksi rekord həddə yaxın olaraq qalır və bir çox texnologiya şirkətlərinin mənfəəti artmağa davam edir. Avropada bəzi indekslər, məsələn, İsveçrə SMI kimi tarixi yüksəkliklərə yaxındır. İsveçrənin Zuq kantonunda hedcinq fondu meneceri Aline Carniselloya görə, bu görünən paradoks qismən Wall Street-dəki maliyyə axınlarının faktiki əmtəə ticarətinin miqyasını əhəmiyyətli dərəcədə aşması ilə izah olunur. Bundan əlavə, Yaxın Şərq münaqişəsi ABŞ-da digər bölgələrə nisbətən daha az güclü hiss olunur. Buna görə də, bir çox amerikalı treyderlər bu yaxınlarda Lozannada keçirilən konfransda qeyd etdi ki, Yaxın Şərqdəki müharibənin tez bir zamanda bitməsinə mərc edirlər.
Bu, ABŞ-da fəaliyyət göstərən neft quyularının sayının hələ də artan qiymətlərə cavab verməməsi ilə uyğun gəlir. Bu yaxınlarda aktiv qazma qurğularının sayı əvvəlki həftədəki 410-dan 407-yə düşüb. Son üç rübdə bu rəqəm 407 ilə 425 aktiv qurğu arasında dəyişib. IEA-nın məlumatına görə, ABŞ-da neft hasilatı hazırda gündə 13,6 milyon barel təşkil edir ki, bu da rekord həddə - 13,9 milyona yaxındır.
Almaniya, İtaliya və ABŞ da daxil olmaqla bir sıra sənayeləşmiş ölkələrin hökumətləri vergiləri azaltmaqla, yanacaq qiymətlərinə məhdudiyyətlər tətbiq etməklə və strateji neft ehtiyatlarını buraxmaqla cavab verdilər. Lakin bu tədbirlər yalnız müvəqqəti olaraq əmtəə çatışmazlığının təsirlərini azaldır. Orta müddətli perspektivdə bu addımlar hətta əks təsir göstərir: tələbi məhdudlaşdırmaq əvəzinə, onu artırır. Bu ayın əvvəlində Beynəlxalq Valyuta Fondunun rəhbəri də bu yanaşmaya qarşı xəbərdarlıq etdi. "Siyasətçilər sözün əsl mənasında oda yanacaq tökürlər", - iqtisadçı və Avropa Komissiyasının keçmiş vitse-prezidenti Kristalina Georgieva bildirib. Kəsir kontekstində isə əksinə, neftə tələbatı azaltmaq vacibdir.
Bu makroiqtisadi vəziyyət dünyanın mərkəzi bankları üçün ciddi bir sınaq halına gəlir: inflyasiyanın sürətlənməsi fonunda iqtisadi artımın yavaşlama riskləri artıb. Avropa Mərkəzi Bankı da cümə axşamı bu barədə xəbərdarlıq edib.
Münaqişə tez bir zamanda həll olunsa belə, çətinliklər davam edəcək. Hörmüz boğazı gəmiçilik üçün yenidən açılsa belə, logistika axınlarının normal vəziyyətə qayıtması aylarla çəkəcək. Bu o deməkdir ki, əmtəə qiymətlərinə təzyiq tez bir zamanda azalmayacaq.
Dünya Bankının son hesablamalarına görə, bu il Brent markalı xam neftin orta qiyməti bir barel üçün 86 dollar olacaq. Bu, ilin əvvəlində verilən proqnozdan 40% yüksəkdir. Təşkilat həmçinin neft şokunun ikinci dərəcəli təsirlərini də qiymətləndirir: geosiyasi cəhətdən neft qiymətlərinin 10% artması il ərzində təbii qaz qiymətlərinin 7% artması deməkdir. Gübrə istehsalı üçün qiymət artımı 5%-i keçəcək. Qiymət artımı həmçinin qida, kənd təsərrüfatı məhsulları və qiymətli metallara da təsir göstərir, burada qiymətlər də yuxarıya doğru tənzimlənir. Bu fonda sual yaranır: maliyyə bazarları və real iqtisadiyyat dinamikasında fərqlilik olduğu bir vaxtda bu "iki sürətli" vəziyyət nə qədər davam edə bilər? Müşahidəçilər törəmə bazarlarına inamın artdığını və neft çatışmazlığının əvvəllər düşünüləndən daha uzun müddət problem olaraq qalacağına inancın artdığını irəli sürürlər.
Fyuçers bazarlarında sözdə geriləmə güclənib və bu da getdikcə pisləşən çatışmazlığı əks etdirir. Geriləmə o deməkdir ki, yaxın müddətli çatdırılma üçün bir barel neftin qiymətinin uzaq gələcəkdə çatdırılma qiymətindən yüksəkdir.
Kpler şirkətinin eksperti Navin Dasın sözlərinə görə, investorlar artıq çatışmazlığın faktiki olaraq qaçılmaz olacağını düşünürlər. O, neftin qiymətinin bir barel üçün 110-115 dollar arasında sabitləşəcəyini proqnozlaşdırır. Bu, qlobal iqtisadiyyat üçün yuxarıda qeyd olunan staqflyasiya riskini - sürətlənən inflyasiya və iqtisadi durğunluğun zəhərli kombinasiyasını daha da artırır.
V.VƏLİLİ