...ABŞ zondları Ay səthinin altında bir anomaliya - Günəş sistemindəki ən böyük zərbə kraterinin altında basdırılmış nəhəng metal kütləsi aşkar edib.
Onun ölçüsü Havayın Böyük Adasının ölçüsündən beş dəfə böyükdür.
SİA xəbər verir ki, Live Science-in məlumatına görə, alimlər iki əsas fərziyyəyə malikdirlər və ümidlərini Çin roveri ilə bağlayırlar.
Harada və nə tapılıb...
Anomaliya, təxminən 2500 kilometr diametrli, Ay səthinin təxminən dörddə birini əhatə edən nəhəng bir zərbə krateri olan Cənub Qütbü-Aitken (SPA) kraterinin altında yerləşir. Müqayisə üçün, Moskva ilə London arasındakı məsafə təxminən eynidir.
Krater təxminən dörd milyard il əvvəl, gənc Günəş Sistemi hələ xaotik olanda və səma cisimləri daim toqquşduğu zaman əmələ gəlmişdir.
Zərbə o qədər güclü idi ki, Ay qabığını demək olar ki, tamamilə deşdi. Kraterin dərinliyi səkkiz kilometrə qədərdir. Alimlər bu bölgədəki cazibə anomaliyasından narahat idilər. Zərbə kraterləri adətən azalmış cazibə siqnalı yaradır - yerindən çıxmış material dağılır və "kütlə çatışmazlığı" yaradır.
Lakin burada qravimetrlər artıqlıq qeydə alıblar. Bu o deməkdir ki, altında ətrafdakı Ay süxurlarından daha ağır olan bir cisim var.
İki əsas fərziyyə...
Hipotez 1: Metal asteroid nüvəsi. Kompüter modellərinə görə, əgər Ayın mantiyası dörd milyard il əvvəl kifayət qədər özlü və soyuq olsaydı, qatil asteroidin dəmir-nikel nüvəsi çökməyə vaxt tapmazdı.
O, yuxarı mantiyada - qabıq və nüvə arasında - "ilişib" qala bilərdi və bu günə qədər demək olar ki, dəyişməz olaraq orada qala bilərdi. Bu ssenari "gecikmiş differensiasiya" kimi tanınır.
Hipotez 2: Bərkləşmiş maqma okeanı. Həyatının ilk yüz milyonlarla ili ərzində Ay ərimiş maqmanın qızmar topu idi. Soyuduqca dəmir və titanla zəngin ağır minerallar (ilmenitlər) batır və mantiyanın müəyyən zonalarında toplanırdı.
SPA hövzəsi yalnız bu ciblərdən birini "aça" və ya onların yenidən bölüşdürülməsinə təsir edə bilərdi.
Çin roveri nəyi aşkar edə bilər…
2019-cu ildə Çinin Çanqe-4 missiyası Ayın uzaq tərəfinə ilk dəfə eniş etdi və Yutu-2 roveri Ayın səthində hərəkət etməyə başladı. O, Ay reqolitinin mineral və kimyəvi tərkibini təyin edə bilən spektrometrlərlə təchiz olunub.
Əgər torpaq nümunələri ilmenitə xas olan dəmir-titan nisbətlərini aşkar edərsə, bu, maqmatik hipotezi dəstəkləyəcək.
Əgər süxurun tərkibi dəmir meteoritlərinin tərkibinə bənzəyirsə, "ilişib qalmış" asteroid nüvəsinin olma ehtimalı artacaq.
İndiyə qədər heç bir kosmik gəmi anomaliyanın özünün yerləşdiyi mantiyanın dərinliklərinə çatmayıb. Lakin, zərbə nəticəsində atılan səth süxurlarının təhlili artıq vacib ipuçları verə bilər. Qəti cavab birbaşa qazma və ya seysmik ölçmələr tələb edəcək.
Bu niyə vacibdir?
SPA-nın altındakı metal anomaliyasının sirri planetar elmdə bir neçə fundamental sualı birləşdirir: İlk planetlər necə fərqlənirdi?
Təsirlər planetin içərisində yad cismin materialını nə qədər "qoruyub" saxlaya bilər? Ayın soyuma prosesi necə görünürdü və bu, Yer kürəsində və digər planetlərdə baş verən oxşar proseslər haqqında bizə nə deyə bilər? Ay bizim ən yaxın qonşumuz və təbii laboratoriyamızdır.
Onun səthi milyardlarla ildir ki, demək olar ki, dəyişməz qalıb və Günəş Sisteminin erkən tarixinin "qeydini" qoruyub saxlayıb.
SPA-nın altındakı metal anomaliya bu qeydin ən ətraflı səhifələrindən biri ola bilər. Buna görə də NASA (Artemis proqramı) və Çin Milli Kosmik Administrasiyası Ayın cənub qütbünü gələcək missiyalar üçün prioritet hədəf kimi nəzərdən keçirirlər.
Əli Babayev