Azərbaycanda göbələk təsərrüfatı niyə geniş yayılmır? - ARAŞDIRMA

Azərbaycan kənd təsərrüfatı meyvəçilik, tərəvəzçilik, heyvandarlıq və istixana istehsalı kimi sahələrdə müəyyən inkişaf göstərsə də, yüksək gəlirli alternativ aqrar istiqamətlərdən hesab edilən göbələkçilik hələ də kütləvi təsərrüfat modelinə çevrilə bilməyib. Halbuki dünya təcrübəsində göbələk istehsalı az torpaq, nisbətən az su, qısa istehsal dövrü və yüksək əlavə dəyər səbəbindən perspektivli sahə sayılır.

Maraqlıdır ki, Azərbaycanın iqlim müxtəlifliyi, kənd təsərrüfatı zonaları və aqrar diversifikasiya ehtiyacı bu sahə üçün potensial yaratsa da, göbələk istehsalı məhdud miqyasda qalır. FAO əsaslı məlumatlara görə, Azərbaycanın göbələk və trüf istehsalı 2022-ci ildə təxminən 1,567 ton olub və bu, illər üzrə böyük sıçrayış göstərməyib.
Bu sual tək aqrar deyil, iqtisadi, texnoloji və istehlak mədəniyyəti məsələsidir.

SİA mövzu ilə bağlı araşdırma edib.

Göbələkçilik niyə strateji sahə hesab olunur?
Dünyada göbələk istehsalı sadəcə kənd təsərrüfatı deyil, aqrobiznes modeli sayılır.
Çünki bu sahə:
- az sahədə intensiv istehsal yaradır
- sürətli dövriyyə verir
- ixrac potensialı daşıyır
- emal sənayesi yarada bilir.
Bir çox ölkədə göbələk artıq “niş məhsul” yox, ərzaq təhlükəsizliyi və aqrar sahibkarlıq istiqamətidir.
Azərbaycanda isə bu potensial hələ tam reallaşmayıb.
Problem haradan başlayır?
Göbələkçilik niyə ənənəvi kənd təsərrüfatı sahəsinə çevrilməyib?
Əsas səbəblərdən biri tarixən kənd təsərrüfatında prioritetlərin başqa sahələrə yönəlməsi olub.
Fermerlərin böyük hissəsi:
- taxıl
- tərəvəz
- meyvə
- heyvandarlıq kimi daha tanış və bazarı hazır olan sahələrə üstünlük verib.
Göbələkçilik isə daha çox xüsusi bilik tələb edən sahə kimi qalıb.
Texnologiya və bilik çatışmazlığı nə qədər rol oynayır?
Bu sahədə əsas maneələrdən biri texnologiyadır.
Çünki kommersiya göbələkçiliyi sadə əkin deyil.
Burada vacibdir:
- kompost hazırlanması
- steril mühit
- rütubət və temperatur nəzarəti
- miselyum keyfiyyəti
- xəstəlik idarəetməsi.
Mütəxəssis çatışmazlığı və texniki bilik azlığı bazarın böyüməsini ləngidir. Azərbaycan üzrə aqrar məhsuldarlıq problemləri və kiçik təsərrüfatların texnoloji məhdudiyyətləri daha geniş struktur problem kimi də qeyd olunur.

Başlanğıc investisiya niyə çəkindirir?
Çoxları göbələkçiliyi “ucuz təsərrüfat” hesab etsə də, sənaye modelində bu həmişə belə deyil.
Çünki tələb olunur:
- iqlim nəzarətli otaqlar
- havalandırma sistemləri
- rütubət avadanlıqları
- soyuducu zəncir
- laboratoriya keyfiyyətli material.
Bu isə kiçik fermer üçün riskli görünə bilir.
Bazar problemi varmı?
Bu, əsas debat mövzularındandır.
Bir tərəfdən yerli istehlak hələ məhduddur.
Digər tərəfdən isə:
market zənciri zəif qurulub
emal sənayesi azdır
restoran tələbi tam sistemləşməyib.
Yəni bəzən problem istehlakda deyil, bazarın təşkilində olur.
Azərbaycanda göbələk istehlakı niyə məhdud sayılır?
Burada qidalanma vərdişləri rol oynayır.
Bir çox ailələrdə göbələk əsas qida deyil, əlavə məhsul kimi qəbul edilir.
Avropada isə:
gündəlik rasiona daxildir
vegetarian bazarın hissəsidir
funksional qida sayılır.
İstehlak mədəniyyəti istehsala birbaşa təsir göstərir.

İdxal yerli istehsala mane olurmu?
Bu da mühüm amildir.
Bəzi hallarda idxal məhsulları:
daha stabil təchizat verir
iri şəbəkələrə rahat daxil olur
yerli istehsalçı ilə rəqabəti çətinləşdirir.
Kiçik istehsalçının burada mövqe qazanması asan deyil.
İqlim problem yaradırmı?
Maraqlıdır ki, çox vaxt iqlim maneə kimi göstərilsə də, ekspertlər əsas problemi burada görmür.
Çünki müasir göbələkçilik əsasən kontrollu qapalı mühitdə aparılır.
Problem daha çox:
- infrastruktur
- enerji xərcləri
- texnologiya ilə bağlıdır.
Kənd yerlərində bu sahə niyə yayılmır?
Çünki kiçik fermer üçün bazara çıxış zəifdir.
Fermer məhsul yetişdirsə belə:
- satmaq çətindir
- saxlamaq çətindir
- emal imkanı zəifdir.
Bu isə motivasiyanı azaldır.
Dövlət dəstəyi kifayət edirmi?
Aqrar subsidiyalar ümumi mövcud olsa da, göbələkçilik spesifik istiqamət kimi çox görünmür.
Halbuki bəzi ölkələrdə bu sahəyə:
xüsusi qrantlar
təlim proqramları
spawn (miselyum) laboratoriyaları
kooperativ modellər
vasitəsilə dəstək verilir.
Bu model Azərbaycanda zəif görünür.

Göbələk təsərrüfatı gəlirli ola bilərmi?
Bir çox aqrar ekspertə görə bəli.
Xüsusilə: istiridyə göbələyi, şampinyon, dərman və funksional göbələklər perspektivli hesab olunur.
Üstəlik əlavə dəyərli məhsullar: qurudulmuş göbələk, toz məhsullar, konserv, emal sənayesi yarana bilər.
Bu sahənin inkişafı üçün nə çatmır?
Əsasən üç şey:
bilik, infrastruktur, bazar.
Bu üçü birləşmədikcə sahə böyümür.
Başqa ölkələr nəyi fərqli edir?
Avropada və bəzi Asiya ölkələrində model fərqlidir.
Onlarda: kooperativ istehsal var, fermer təlimləri sistemlidir, satış zənciri qurulub məhsul yalnız təzə satılmır, emal olunur.
Bu isə rentabelliyi artırır.
Problemin həlli nə ola bilər?
Ekspertlərə görə çıxış yolları bunlardır:
Göbələkçiliyin aqrar prioritet kimi tanınması.
Pilot təsərrüfatların qurulması.
Universitet–fermer əməkdaşlığı.
Spawn istehsalı və laboratoriyaların inkişafı.
Kooperativ model.
İxrac yönümlü niş bazarların yaradılması.
Bu sahə kənd təsərrüfatında yeni fürsət ola bilərmi?
Bəzi ekspertlər hesab edir ki, bəli - xüsusilə torpaq resursu məhdud olan kiçik fermerlər üçün.
Çünki göbələkçilik:
az sahə istəyir
yüksək məhsuldarlıq verə bilir
gənc sahibkarlar üçün cəlbedici model ola bilər.

Göbələkçilik niyə kənd yerlərində məşğulluq üçün alternativ hesab olunur?
Son illər aqrar iqtisadiyyatla bağlı müzakirələrdə tez-tez vurğulanır ki, klassik əkinçilik modelləri kiçik fermer üçün əvvəlki qədər gəlirli olmaya bilər. Bu fonda göbələkçilik alternativ gəlir modeli kimi diqqət çəkir. Çünki bu sahədə böyük torpaq sahəsi tələb olunmur, istehsal dövrü qısadır və bir neçə ay ərzində məhsul almaq mümkündür.
Mütəxəssislər hesab edir ki, xüsusilə kənd yerlərində boş anbarların, zirzəmilərin və kiçik qapalı məkanların istehsal sahəsinə çevrilməsi mümkündür. Bu isə iri investisiya olmadan mikro sahibkarlıq üçün imkan yaradır.
Bəzi ölkələrdə ailə təsərrüfatları məhz göbələkçilik hesabına əlavə gəlir formalaşdırır. Azərbaycanda bu modelin zəif yayılması potensialın olmamasından çox, onun təşkil olunmaması ilə əlaqələndirilir.
Göbələk istehsalında xammal problemi varmı?
Maraqlıdır ki, göbələkçilik üçün istifadə olunan əsas kompost xammalının bir hissəsi Azərbaycanda mövcuddur.
Məsələn: saman buğda qalığı, üzvi kənd təsərrüfatı tullantıları, peyin əsaslı kompost komponentləri yerli resurs hesab olunur.
Bu isə nəzəri olaraq maya dəyərini aşağı sala bilər.
Lakin problem xammalın mövcudluğu yox, onun standartlaşdırılması və sənaye kompostuna çevrilməsidir.
Ekspertlər hesab edir ki, kompost istehsalı ayrıca aqrobiznes istiqamətinə çevrilə bilər.
Göbələkçilikdə ən böyük yanlış təsəvvürlərdən biri nədir?
Bu sahə barədə yayılmış stereotiplərdən biri onun sadə və avtomatik gəlir gətirən biznes hesab edilməsidir.
Əslində isə göbələkçilik:
- yüksək nəzarət
- gigiyena intizamı
- mikroiqlim idarəetməsi tələb edir.
Bir çox kiçik təşəbbüslərin uğursuzluğu da məhz bu sahənin “asan qazanc” kimi təqdim olunması ilə bağlı olur.
Bu, əkinçilikdən çox texnoloji istehsala yaxın modeldir.
Azərbaycanda üzvi və ekoloji göbələk bazarı formalaşa bilərmi?
Qlobal qida bazarında son illər “organic” və funksional qidalar seqmenti sürətlə böyüyür.
Bu trend göbələk bazarında da hiss olunur.
Xüsusilə:
pestisidsiz istehsal
üzvi göbələk
dərman dəyəri olan növlər
ayrı bazar yaradır.
Azərbaycanda bu istiqamət demək olar boş nişdir.
Bu isə bəzilərinə görə problem deyil, fürsətdir.
Göbələk ixrac məhsuluna çevrilə bilərmi?
Bəzi aqrar analitiklər hesab edir ki, düzgün model qurularsa, bəli.
Xüsusilə: qurudulmuş məhsullar, premium növlər, emal edilmiş göbələk məhsulları, ixrac potensialı daşıya bilər.
Çünki bu məhsullarda əlavə dəyər yüksək olur.
Sadəcə xammal satmaq yox, emal iqtisadiyyatı qurmaq vacib sayılır.